Wanneer we nu de zuidelijke hemel bekijken, dan blijkt dat driekwart daarvan geen heldere sterren bevat; het overige deel bevat echter juist zeer heldere sterren. Op een gebied ter grootte van slechts 1/30 deel van de gehele hemel vindt men hier vijf sterren van magnitude 1, terwijl er totaal slechts een twintigtal sterren van deze magnitude zijn. Verder bevinden zich hier nog eens ongeveer vijf van de 60 sterren die helderder zijn dan magnitude 2. Tot slot bevindt zich hier het helderste deel van de Melkweg en zijn er vele sterren te zien in allerlei helderheidsgradaties. Dit is, kortom, één van de meest heldere plekken aan de sterrenhemel.

Sommigen stellen dat het bij de ‘Kamers van het Zuiden’ gaat om een gedeelte van de zuidelijke hemel dat nu niet meer te zien is in Israël. Dit komt, verklaren zij, door de precessie van de aarde. Als dit inderdaad zo is, kan men na de identificatie van het sterrenbeeld Chadre Theman berekenen wanneer dit nog wel in Israël te zien was. Op grond hiervan kan dan worden bepaald wanneer Job leefde en aan de hand daarvan kan men afleiden wat de laatst mogelijke datum is waarop het boek Job geschreven kan zijn.

Share/Bookmark

We zijn nu beland op het punt waar ons onderzoek begint. Alle eerder genoemde sterrenbeelden waren redelijk gemakkelijk te bepalen en waren allemaal in het noordelijk gedeelte van de sterrenhemel te zien of maakten deel uit van de dierenriem. En zijn ook voor ons bekende beelden.

In Job 9:9 vinden we tot slot ook een verwijzing naar een sterrenbeeld met de intrigerende naam ‘de binnenkameren van het Zuiden‘ en de meeste vertalingen komen niet verder dan een ’sterrengroep in het Zuiden’ of een ’symbolische verwijzing’ naar de zuidelijke sterren die niet (meer) te zien zijn. En daar zit het probleem deze sterren zijn niet te zien vanuit Nederland of tegenwoordig uit het gebied waar men denkt dat Job woonde.

Voordat we een proberen te achterhalen wat de ‘de binnenkameren van het Zuiden‘ zijn, zal eerst onderzocht moeten worden wat de betekenis is van de grondtekst en hoe de verschillende vertalingen dit interpreteren.

In het Hebreeuws staat er Chadre Theman. Het woord Chadre is afgeleid van de stam Cheder en betekent een kamer en dan speciaal de binnenste kamer van een huis of een tent (cf. Gen. 43:30; Richt.16:9,12). Metaforisch wordt het woord ook gebruikt voor het binnenste van de buik (cf. Spr.18:8; 26:22).

Het woord Theman betekent letterlijk ‘datgene wat gesitueerd is aan de rechterkant‘. De oude Joden oriënteerden zich op het Oosten, en wat aan de rechterkant ligt is in dat geval het Zuiden (cf. Ex. 26:18,35; 27:9). Men kan daarom dit woord het beste vertalen met ‘het zuiden‘. Zo wordt de zuidenwind aangeduid als Ruach theman (cf. Ps.78:26; Hoogl.4:16). Als we nu de verschillende vertalingen bekijken, zien we dat de LXX dit vertaalt met tameia Notou en de Vulgata met interriora Austri. Beide vertalingen geven een zo letterlijk mogelijke vertaling van het woord. De King James geeft evenals de Statenvertaling ‘chambers of the south’, terwijl de Good New Bible vertaalt met ’stars of the south’. Bij bestudering van andere vertalingen blijkt dat allen een soortgelijke omschrijving geven.

Als we lezen wat in Job 9 aan vers 9 voorafgaat, zien we een beschrijving van Gods grootheid: verschuivingen van bergen, aardbevingen, het opkomen en ondergaan van de zon en de sterren, de scheidingen tussen de aarde en de zee. Daarna volgt een opsomming van de meest schitterende sterrenbeelden die er aan de hemel te zien zijn. Wat opvalt is dat er alleen gesproken wordt over fysieke zaken en niet over geestelijke of symbolische zaken. We moeten dus op grond van de context wel concluderen dat ook de ‘Chadre Theman‘ een fysiek verschijnsel is. Met andere woorden, de ‘Chadre Theman‘ is waarschijnlijk een sterrenbeeld dat aan de hemel te zien is, net als de Grote Beer, Orion en de Pleiaden.

Nu we weten dat er daadwerkelijk gesproken wordt over een sterrenbeeld of een groep sterren, moeten we dus onderzoeken waar de locatie van dit sterrenbeeld is en wat de hedendaagse benaming is voor dit object. Gezien de benaming moeten we in het Zuiden zoeken en wel naar een object dat net zo schitterend is als de andere genoemde sterrenbeelden.

Sommige geleerden stellen dat het gaat om ’sterrenbeelden van de zuidelijke Dierenriem’ en vermelden Scorpio, de schorpioen, als mogelijke kandidaat. Dat is echter niet waarschijnlijk. De bekende joodse astronoom Aben Ezra identificeert Scorpio of Antares, de helderste ster, met de in Jesaja 13:10 genoemde K’esil. De Joden kennen in het algemeen dit sterrenbeeld als ‘Akrabh (Schorpioen, cf. de Dode Zeerol 4Q318) en claimen dat het op de banier van de stam Dan staat, wiens stamvader als ‘een slang is aan de weg’ (Gen.49:16,17). De rabbijn Rashi ziet in deze slang een basilisk, een schorpioenachtig wezen waarvan het gif zo dodelijk is dat zowel man als paard aan de beet sterft (cf. Plinius, Natuurlijke Historie, VIII.33). Sir William Drummond stelt dat Scorpio in de dierenriem zoals de ‘patriarch Abraham’ die kende een adelaar was. Hierbij moet men dan bedenken dat schorpioenen vroeger werden voorgesteld als slangen en als adelaars. Enige verbinding met de ‘Kamers van het Zuiden’ ziet hij niet.
Andere geleerden, zoals Patten, denken dat het gaat om het zuidelijk deel van de Melkweg. Weer anderen achten de uitdrukking te vaag om te verwijzen naar een speciale ster of groep van sterren, en stellen dat het een algemene uitdrukking is voor sterren aan de zuidelijke hemel. Weer anderen identificeren de ‘Kamers’ met de kamer waaruit de wervelwind Ruach theman komt (Job 37:9).

Hoewel er verschillende meningen zijn, is iedereen het er over eens dat het gaat om een groep sterren die zeer helder moet zijn en die gemakkelijk te herkennen moet zijn geweest voor tijdgenoten van Job. Dit baseert men onder andere op het feit dat de andere genoemde sterrenbeelden ook zeer helder zijn. Sommigen verwijzen naar de Babylonische astronomie. Daarin is namelijk geen Zuidpool die correspondeert met de Noordpool, maar daarentegen is er wel een gebied dat Ea wordt genoemd en dat ver aan de zuidelijke hemel wordt gesitueerd. Men denkt dat Job met de term Chadre Theman dezelfde sterrenbeelden bedoeld. Interessant is echter dat allen stellen dat het om een of meerdere sterrenbeelden of sterren gaat die ver aan de zuiderhemel te zien zijn.

Share/Bookmark

Pleïaden

Het derde sterrenbeeld is de Pleïaden die Kimah “parels” wordt genoemd. Het is een groep, bestaande uit meer dan 3000 sterren die relatief dicht bij elkaar staan en omringd zijn met allerlei reflectienevels. Dat wil zeggen dat de ruimte tussen de sterren vol is met materie welke zichtbaar is door het licht van de sterren. Hierdoor lijkt het alsof ze met elkaar verbonden zijn door nevelige draden of koorden. Doordat ze dicht bij elkaar staan is de invloed van de zwaartekracht te merken in de structuur van de nevels.

Nu zijn de Pleïaden goed met het blote oog te zien, echter de nevels zijn te vaag om zonder hulpmiddelen waar te nemen. Met het blote oog zijn slechts een 6-tal sterren te zien, of als je zeer goede ogen hebt meteen een stuk of 12. De vraag is of in onze Bijbeltekst deze reflectienevels worden bedoeld die de sterren bij elkaar lijken te houden zoals sommigen beweren.
Echter ook hier is het logischer dat er sprake is van poëtisch taalgebruik en dat de banden alleen maar een aanduiding is omdat de sterren zo dicht bij elkaar staan.

Mazaroth

Dit sterrenbeeld in Job 38 is al wat lastiger, tegenwoordig vertalen we het meestal met Dierenriem omdat dit het meest waarschijnlijke is, en er zijn boeken vol geschreven wat het allemaal niet is. In ieder geval het gaat om iets wat niet altijd te zien is en waar in 2 Kon. 23:5 tegen wordt gewaarschuwd om niet te aanbidden. Opvallend is dat in dit vers meestal Mazoloth wordt vertaald met sterrenbeelden of de planeten. Voor onze zoektocht is het enige wat van belang dat het iets was ter hoogte van de Dierenriem, welke een reeks sterrenbeelden zijn waar de zon, maan en planeten vanuit ons gezichtspunt op aarde door heen lijken te gaan. Tegenwoordig zijn ze vooral bekend omdat ze in allerlei horoscopen worden genoemd.

Share/Bookmark

Ook van het tweede sterrenbeeld, Orion, zijn meer gegevens bekend. In het Hebreeuws werd Orion Khasil “de dwaas” genoemd omdat hij het hele jaar achter zijn prooi de Stier aanging zonder deze ooit te vangen. In Job 38 lezen we over de ketens/strengen van dit sterrenbeeld. De schrijver van het boek doelt met de strengen van Orion op de sterren van de gordel, Alnitak, Alnilam en Mintaka. In tegenstelling tot de Pleïaden staan de sterren van Orion alleen optisch bij elkaar. Sommigen (Hobrink) gaan uit van de idee, dat met het ontbinden van deze gordel wordt bedoelt dat de sterren zich steeds verder uit elkaar bewegen. Nu is het zo dat niet alleen deze sterren, maar ook verschillende andere sterren zich bewegen vanuit een centrum, waar de Orion-nevel zich bevind. Deze sterren worden ‘runaway stars’ genoemd en de bekendsten zijn AE Aurigae, 53 Arietis en μ (mu) Columbae. Om deze beweging en dus de verandering van de posities van de sterren in het sterrenbeeld Orion op te merken, zou men als waarnemer miljoenen jaren moeten leven. Tegenwoordig kan men dit doen door middel van computersimulaties.

De vraag is dan ook of in deze passage deze eigen beweging van de sterren wordt bedoeld, wat de hoofdpersoon uit ons verhaal onmogelijk kon weten. Computers waren er toen nog niet en er zijn geen eerdere vermeldingen van wijzigingen van sterposities dan sinds de Almagest van Ptolemaeus ( ~150 n.C.) door de Joden, Grieken en later ook anderen werd herzien. Zelfs als Job nu, 4000 jaar later, nog steeds zou leven, dan zou hij met het blote oog geen verschil zien in de positie van de genoemde sterren

Logischer is dan ook dat we in deze tekst een poëtisch taalgebruik moeten zien en omdat de sterren Alnitak, Alnilam en Mintaka schijnbaar op één lijn staan en daarmee de suggestie wekt dat ze door een ‘koord’ bijeen worden gehouden.

Share/Bookmark

Als het boek Job oud is, zijn er mogelijkheden om dit te bewijzen. Temeer daar verschillende critici beweerden dat het boek vrij jong was. Om dit alles tot in detail te bespreken daar is de tijd te kort voor daarom wil ik me slechts richten op de astronomie van Job en hoe ik in mijn zoektocht naar de ouderdom van Job een paar interessante zaken tegenkwam. Als eerste zal een kort overzicht worden geven van de genoemde sterrenbeelden om daarna dieper in te gaan waarom het boek Job volgens deze sterrenbeelden oud is. In geen enkel Bijbelboek komen we zoveel verwijzingen tegen van sterrenbeelden als in Job. Zo lezen we in Job 9:9 De Grote Beer heeft hij gemaakt, en Orion, de Pleïaden en de sterren van het zuiden. En in Job 38:31-32 Kunt u de banden van het Zevengesternte vastbinden, of de ketenen van de Orion losmaken? Kunt u de Mazzarot tevoorschijn laten komen op zijn tijd, en kunt u de Wagen met zijn kinderen leiden? De eerste tekst is al interessant omdat daarin een paar bekende sterrenbeelden (een groep sterren die door de mensen bijeen gevoegd zijn om ze makkelijk te herkennen) worden beschreven die over de hele sterrenhemel staan verspreid. Zo staat de Grote Beer (het steelpannetje) in het hoge noorden, Orion en de Pleïaden in het midden (de Dierenriem) en “de sterren van het zuiden” in, zoals we later zullen zien en zoals de naam al zegt in het verre zuiden. Job geeft hier richting zijn vrienden aan dat de hele sterrenhemel door God is geschapen. Dat er maar 4 worden genoemd wil niet zeggen dat er niet meer sterrenbeelden bekend waren. Want in Job 26:13 lezen we over een ander sterrenbeeld: Met Zijn adem blaast Hij de hemel schoon, Zijn hand doorboort de kronkelende slang.

Het verhaal van Job speelt zich af in het Midden-Oosten en als men met een karavaan door de woestijnachtige gebieden ging was het noodzakelijk om de juiste richting op te gaan. Het herkennen van de sterren was daarbij van levensbelang, net zoals in de zeevaart men vroeger navigeerde op de sterren. Zo wist men aan de hand van de positie van de Grote Beer waar het noorden was en op die basis konden de karavanen door de woestijn heen navigeren. In de grondtekst staan natuurlijk andere exotische namen en uit de vertalingen blijkt al dat men niet altijd wist welk fenomeen aan de hemel werd bedoeld. De Grote Beer (ons steelpannetje) is nog een makkelijk sterrenbeeld om te bepalen en werd de ‘Ash “dochters” genoemd. In Job 38 wordt een meer specifieke beschrijving gegeven van dit sterrenbeeld en daaruit kunnen we opmaken dat het een heldere ster die omringd was door andere minder heldere sterren die dan “zijn kinderen” worden genoemd. Deze heldere ster is Arcturus. Uit andere oude bronnen weten we dat de volledige naam van dit sterrenbeeld de Banat Na’ash al Kubra “de dochters van de lijkbaar” werd genoemd. Een inderdaad lijkt het sterrenbeeld op een wagen waarop de doden werden vervoerd en de dochters zijn dan de klaagvrouwen die er achteraan liepen.

Share/Bookmark

Iedereen denkt bij het Bijbelboek Job aan een epos waarin het lijden wordt beschreven. Gaan we de diverse dialogen tussen Job en zijn vrienden en later ook met God bestuderen dan valt op hoe vaak voorbeelden uit de natuur worden genoemd.

De vraag die mij vaak wordt gesteld is waarom we ons hiermee bezig zouden houden, de Bijbel is toch een geestelijk boek en om die reden is het zinloos om je met aspecten zoals de natuur bezig te houden. Natuurlijk is de Bijbel in eerste instantie een geestelijk boek, het is het Woord van God dat we hebben gekregen en het mooie is dat er veel wordt uitgeweid over de schepping en hoe de mensen ten tijde dat de Bijbel werd samengesteld leefden en dachten over deze schepping. En het is om die reden dat we ook nu nog hiervan mogen genieten, dat we ook de aspecten over de natuur die in de Bijbel beschreven is mogen bestuderen. Als eerste valt dan bijvoorbeeld de woestijnachtige gebieden waar de vrienden van Job vandaan kwamen op.

Daarnaast is er nog een ander aspect in Job die de bestudering van dit boek zo interessant maakt. Iedereen heeft wel eens gehoord van die reusachtige dieren die de Behemoth of Leviathan (Job 40) werden genoemd en welke vaak worden vertaald met nijlpaard, krokodil of een ander dier. Maar de beschrijving is zo vreemd dat het wel om een ander dier moet gaan, want je kunt van een nijlpaard niet zeggen dat hij een staart heeft als een cederboom. Misschien waren het zoals in sommige theorieën wordt gesteld dinosauriërs.

Ook vinden we in Job beschrijvingen van rivieren die vol met donker ijs en sneeuw zijn (hfd 6:16-17) die even snel weer verdwijnen, ook dit is vreemd want in het Midden-Oosten komt maar weinig sneeuw voor en rivieren waar ijs in drijft komen al helemaal niet voor. En zo zijn er vele verwijzingen waardoor het lijkt of het klimaat toen compleet anders was. Toen ik jaren geleden dan ook voor het eerst Job kritisch ging lezen vroeg ik me af wat dit allemaal te betekenen had, kon het zijn dat dit boek net na de zondvloed was geschreven gezien de catastrofale gebeurtenissen die worden genoemd? Als dit zo was, dan moet het een van de oudste gedeelten uit de Bijbel zijn. En de vraag die ik me stelde, zijn er mogelijkheden om dit te bewijzen. Temeer daar verschillende critici beweerden dat het boek vrij jong was.

Een volgende keer gaan we verder.

Share/Bookmark

Want wisten jullie dat in geen enkel Bijbelboek zoveel verwijzingen staan als in het boek Job? Dat sommige sterrenbeelden al heel oud zijn en dat veel geleerden zich erover hebben gebogen welk sterrenbeeld precies is bedoeld. En hoe het mogelijk is dat er verwijzingen zijn naar sterrenbeelden die de schrijver van Job (ervan uitgaand dat hij op een zelfde breedtegraad woonde als Jeruzalem) helemaal niet had kunnen zien als het boek, zoals sommige geleerden stellen, erg jong is.

Wat dit laatste betreft, is het jullie wel eens opgevallen dat veel fenomenen uit de natuur die beschreven zijn in Job helemaal niet kloppen met de hedendaagse natuur. Denk maar eens aan ijs in rivieren, verwijzingen naar sneeuwval en dat in het Midden-Oosten. Om nog maar te zwijgen van de vreemde dieren die worden beschreven. Het lijkt erop dat er toen een totaal ander klimaat was en dat de toenmalige mens dit allemaal heel normaal vond.

Aan de hand van enkele sterrenkundige fenomenen die worden beschreven in het boek Job wil ik dan ook aantonen dat dit boek best wel eens een stuk ouder zou kunnen zijn dan we veelal aannemen. Welke fenomenen dat zijn, ga ik nu niet vertellen, als je het wilt horen kom dan naar de lezing van as. zondag in Bennekom.

Adres:
Vrije Evangelische Gemeente
Kerkgebouw “De Woonstede”
Margrietlaan 30
6721 EN Bennekom
www.vegbennekom.nl

Share/Bookmark

5 Februari wordt door mij in de Vrije Evangelische Gemeente te Bennekom een lezing gegeven over de “Astronomie in Job”. Jullie zijn van harte uitgenodigd. De toegang is gratis en er is koffie.

Adres:
Vrije Evangelische Gemeente
Kerkgebouw “De Woonstede”
Margrietlaan 30
6721 EN Bennekom
www.vegbennekom.nl

Share/Bookmark

John Piper heeft ook een prekenserie over Job die eerlijk kijkt naar Job en niet gelijk zegt dat je gelijk wat leert over lijden.
De volgende 5 punten komen uit die prekenserie, beschreven met een eigen mening eronder.

1. Ware theologie kan vals zijn.

Als je het hebt over ware theologie zijn dit vaak theologische uitspraken die niet onjuist kunnen zijn (voor een christen). Je kan hierbij denken aan “Jezus heeft voor ons geleden” of “het loon van de zonde is de dood”.
Dit klopt, maar het kan fout toegepast worden! Als wij bijvoorbeeld zeggen dat iemand lijdt omdat het loon van de zonde dood is, kan dit helemaal verkeerd zijn. Uiteindelijk zal zonde tot de dood lijden, maar niet alle ziekte en lijden komt voor uit directe zonden die wij persoonlijk gedaan hebben. Het boek Job geeft echter verder niet aan waar het overige lijden vandaan komt. Ik kan alleen de zondeval aanwijzen, waardoor wij vandaag de dag nog steeds lijden.
Als je zulk soort uitspraken maakt, kan ware theologie dus vals zijn.

2. Lijden en geluk zijn niet in proportie.

Job zegt soms dat de zondaars wel in geluk leven (bijv. 21:30), maar waarom moet hij dan lijden?
In deze wereld is er nog geen gerechtigheid dat het lijden en het geluk evenveel zijn, of dat er meer geluk in het leven is. Dit leven brengt nou eenmaal lijden met zich mee, maar we mogen ons wel verheugen op een eeuwig geluk dat komen gaat.

3. Desondanks mogen we weten dat God regeert over alles wat met de mensen gebeurt.

Het is soms lastig om te zeggen dat God uiteindelijk alle touwtjes in handen heeft, maar dat is wel zo. We zien in Job dat Satan bij God komt, om te vragen of hij hem kan laten lijden. En God laat dit toe.
Waarom laat God dit toe? Misschien om ons iets duidelijk te maken (zoals Lewis zegt: Suffering is Gods Megaphone), maar kunnen we zeggen waarom er tsunami’s over een heel land gaan? Ik weet dat ik het niet kan. Ik kan er alleen wel bij zeggen dat veel rampen en heel veel lijden ook door mensenhanden komt, waardoor we weer kunnen terugkijken naar de zondeval.

4. Er is ook een wijsheid achter de willekeur die wij zien.

Wij denken vaak dat kwaad altijd bij goede mensen gebeurt. Maar bij heel veel lijden zitten er meer dingen achter. Dit kan dus inderdaad zijn dat iemand veel gezondigd heeft, waardoor hij lijdt, maar het kan ook zijn dat diegene op zoek naar God is en dat God hem reinigt om tot Hem te komen.
Dit kunnen wij niet allemaal weten, maar we kunnen ons wel laten dragen in de goedheid van God.

5. Klamp jezelf vast aan God.

We kunnen het niet zelf. En het onderwerp lijden blijft enorm moeilijk. Naarmate je langer lijdt, des te heviger de vraag opkomt: Waarom laat God dit toe?
Hier kun je niet tegen vechten, maar je kunt wel stil worden aan de Vaderhand van God.

Een pelgrimslied, van David.

HEERE, mijn hart is niet hoogmoedig,

mijn ogen zijn niet trots,

ook wandel ik niet in dingen

die te groot en te wonderlijk voor mij zijn.
Voorwaar, ik heb mijn ziel tot rust

en tot stilte gebracht,

als een kind dat de borst ontwend is, bij zijn moeder,

mijn ziel is in mij als een kind dat de borst ontwend is.

Israël, hoop op de HEERE,

van nu aan tot in eeuwigheid.

(Psalm 131)

De preek waar ik deze 5 punten hebt gehaald is hier te vinden:

http://www.desiringgod.org/resource-library/sermons/job-wrestling-with-suffering#/listen/full

Deze preek is onderdeel van een prekenserie over Job.

Share/Bookmark

Job 6:6 (HSV)

Is er smaak in het sap van kruid?

Job 6:6 (Studiebijbel)

Dat Bijbelpassages soms moeilijk zijn te vertalen blijkt al uit de twee hierboven vermelde vertalingen van Job 6:6. De laatste dat het zou gaan om een plant is ook de mening van botanici die de verschillende planten uit de Bijbel proberen te determineren. Volgens M. Zohary gaat het dan om een plant uit de Kaasjeskruid familie (Malvaceae), zoals het kaasjeskruid (Malva sylvestris) en de stokroos (Alcea setosa).

Nou ben ik zelf bereid om veel onderzoek te doen naar Bijbelse planten, zoals jullie weten, maar om nu meteen een bord vol kaasjeskruid te eten doe je alleen in uiterste nood. Gelukkig (?) zijn er anderen die dit voor mij hebben gedaan. Zo verteld de bekende schrijver Amos Oz in zijn boek “Een verhaal van liefde en duisternis” zijn ervaringen tijdens de belegering van Jeruzalem in 1948 met deze plant (p. 448):

We leerden ook nog hoe we op de onbebouwde velden of in de verwaarloosde achtertuintjes een soort onkruid konden verzamelen dat malve heette, maar dat we allemaal bij de Arabische naam choebeizeh noemden. Deze choebeizeh verlichtte enigszins de dreiging van de hongersnood in Jeruzalem. De moeders kookten of bakten de plantjes en maakten er allerlei soorten balletjes of puree van die de kleur hadden van spinazie maar nog viezer smaakten.

Hiermee onderschrijft de schrijver de mogelijkheid die in de Studiebijbel wordt genoemd: “In plaats van ‘het wit van een ei’ is ook slijm van een walgelijke plant mogelijk als vertaling.”

Share/Bookmark

En in hun paleizen zullen doornen opgaan, netelen en distelen in hun vestingen;

Zij schreeuwden tussen de struiken; onder de netelen vergaderden zij zich.

Volgens de bekende bioloog Henry Baker Tristram worden met de netels, de Acanthus (Acanthus spinosus) bedoeld. Een woekerende plant die de korenvelden verwoest en alle vervelende eigenschappen van de distel, de doorn en de brandnetel in zich verenigd. Niet voor niets het doembeeld van de luiaard die weigert zijn akker te onderhouden en het toonbeeld van de vergankelijke macht van koningen.

Voor zover ik heb kunnen nagaan, groeit naast de hierboven genoemde variëteit ook de Acanthus syriacus in Israël. Een schitterende plant die direct opvalt tussen het overige gewas.

Share/Bookmark

Een van deze teksten was Job 29:18 waar volgens de NBV staat “En ik zei bij mezelf: Ik zal sterven in mijn nest, als een feniks zal ik mijn dagen vermenigvuldigen“. Volgens hem bestaat een feniks niet, dus mag je deze tekst niet letterlijk nemen. Kijken we naar de context dan blijkt dat Job zoiets bedoelt als dat hij in welstand en ouderdom thuis mag sterven. De WV95 heeft dan ook “Daarom dacht ik: als een welgestelde zal ik sterven, zoals het zand aan de zee zal ik mijn dagen vermenigvuldigen.”

Het woord “nest” heeft niet altijd de betekenis van een vogelnest, denk bijvoorbeeld aan de uitdrukking “hij komt uit een goed nest”. Wat opvalt is dat het woord “feniks” in verschillende andere vertalingen met “zand” is vertaald. Zoek je in een Hebreeuws woordenboek dan blijkt dat het gebruikte woord khol “zand” betekent, de vraag is dan ook waarom de NBV en de NBG51 een andere vertaling hieraan geeft.

Nu wil het geval dat de LXX een woord heeft dat “als de palmboom” betekent, maar dat ook vertaald kan worden met “zoals de feniks”. En de vertalers van het NBG gaan er dan ook van uit dat dit ermee bedoelt wordt. Naar mijn mening is dit echter vergezocht, overal in de Bijbel wordt met khol “zand” bedoelt en de Hebreeuwse tekst levert hier een aanvaardbare zin en er is geen enkele noodzaak om deze te willen wijzigen.

Share/Bookmark

Deuteronomium 28:40 (HSV)

In deze vervloekingstekst lezen we dat de olijfboom zijn olijven zal laten vallen. In alle moderne vertalingen lezen we een soortgelijk iets:  NBG51 “uw olijven zullen afvallen”, NBV “hun vruchten voortijdig verliezen”, WV95 “want uw olijven vallen af”, GNB96 “de vruchten vallen nog voor ze rijp zijn” en in de SV lezen we “want uw olijfboom zal [zijn vrucht] afwerpen”. Alleen in deze laatste vertaling zien we terecht dat  “zijn vrucht” tussen blokhaakjes staat, wat erop duidt dat het om een toevoeging gaat. Letterlijk staat er “de olijfboom zal afwerpen”.

De vraag is wat zal de olijfboom afwerpen. Meest logische lijkt dan zijn vruchten, de olijven, omdat dat het belangrijkste is. Echter uit ervaring weet ik dat de vruchten alleen afvallen als ze (bijna) rijp zijn. Echter iedereen die een olijfboom in zijn tuin heeft staan weet dat als deze in bloei staat, een flinke regenbui of een harde storm er al voor kan zorgen dat de bloesem direct afvalt (cf. Job 15:33 “een olijfboom die zijn bloesems afstoot”). En als dit gebeurt er zich geen vruchten zullen ontwikkelen. Ik denk dan ook dat dit afwerpen slaat op de bloesem en niet op de vruchten.

Share/Bookmark

Job 38:35 (HSV)

Share/Bookmark

Job 39:12-13

Als we in de verschillende moderne vertalingen kijken dan zien we dat de eenhoorn is vervangen door de “wilde stier” of de “wilde os”. Ga je op zoek dan blijkt dat sommigen in deze vervanging niets meer zien dan blinde gissingen en speculaties. De vraag is of dit zo is, lezen we de Bijbel dan zien we over het algemeen allemaal bestaande dieren. Een mythologisch dier als de eenhoorn komt vreemd over als aan Job wordt gevraagd of  deze dit dier kan temmen. Het moet dus om een bestaan dier gaan.

Het Hebreeuwse woord rêm dat wordt gebruikt is in de LXX overgezet als “monoceros” lett. “eenhoorn” en vandaar overgenomen in de oudere vertalingen. Uit de commentaren blijkt dan dat men dacht aan een neushoorn. Kijken we naar andere passages zoals Deut. 33:17 en Ps. 22:22 dan blijkt dat het dier niet 1 hoorn heeft maar meerdere. Hoewel sommige neushoorns meerdere hoorns hebben, is vanwege deze beschrijving dit dier onwaarschijnlijk.

Nu blijkt dat in het Akkadisch het woord remu de betekenis heeft van “wilde stier”.  Op Mesopotamische reliëfs die men heeft gevonden is te zien dat koning Assurnasirpal jacht maakte op een soort stieren die ze rimu noemden. Ook op de Ishtar-poort zien we zo’n soort dier wordt afgebeeld. In Ugaritische teksten (1400 v.C.) maakt melding van de jacht op deze dieren en van farao Thutmoses III (15^de eeuw v.C.) wordt vermeld dat hij 75 stieren doodde tijdens de jacht.

Op basis van deze gegevens is het zeer waarschijnlijk dat met het Hebreeuwse rêm een wilde os of een wilde stier wordt bedoeld.

Share/Bookmark

Job 6:6

Dit is een van de moeilijkere passages in de Bijbel om te vertalen. De meeste vertalingen geven zoiets als bovenstaande, waarbij de SV het “witte des dooiers” en de NBG51 “smaak aan eiwit” als variant heeft.

Het eerste woord reer dat met “wit” wordt vertaald wordt elders in de Bijbel met “slijm, speeksel” vertaald. Zoals in het gedeelte toen David naar Gath vertrekt, laat hij “zijn speeksel (“reer“) langs zijn baard lopen” (1 Sam 21:13). Het tweede woord challâmûth wat met “ei, eiwit” wordt vertaald is nog moeilijker daar het alleen hier in de Bijbel voorkomt en heeft de betekenis van  “smakeloos[heid van een plant]“.

Volgens botanisten als M. Zohary gaat het dan om een plant uit de Kaasjeskruid familie (Malvaceae), zoals het kaasjeskruid (Malva sylvestris) en de stokroos (Alcea setosa). Kenmerkend is dat (bijna) alle planten van deze familie veel slijm als bestanddeel hebben (denk aan de plakkerige zaden als je deze wil verzamelen) en ze komen overal ter wereld voor als onkruid langs wegen, heggen en onbebouwde plaatsen.

Nu had ik al een paar jaar om die reden de stokroos in mijn tuin en sinds dit jaar ook een onbekende soort kaasjeskruid waarvan ik het zaad in Israël had verzameld. Daar deze nu in bloei staat en ik een nieuw mobieltje had, was deze smakeloze en slijmerige plant uitermate geschikt om de fotografische mogelijkheden van dit nieuwe speeltje te testen.

Share/Bookmark

Job 15:33

Met deze hitte zit iedereen op een regenbuitje te wachten. De kans op een storm of onweersbui is groot. Voor landbouwers is zo’n regenbui belangrijk omdat de grond kurkdroog is. Toch zitten sommigen zoals de wijngaardeniers en olijftelers niet te wachten op zo’n storm. Want zoals al in Job wordt aangegeven, vallen de onrijpe druiven snel af en verliest de olijfboom bij het minste en geringste zijn bloesem. Dat betekent dat één zo’n storm de oogst van een heel jaar kan vernietigen.

Share/Bookmark

Share/Bookmark

Zie toch het nijlpaard, dat Ik heb gemaakt, evenals u. Het eet gras zoals het rund.

Share/Bookmark

In de Bijbel worden verschillende sterrenbeelden genoemd. Een tweetal sterrenbeelden die regelmatig samen worden genoemd zijn de Pleïaden en Orion (Amos 5:8; Job 9:9), zo ook in Job 38:31 waar ze als twee tegengestelden worden neergezet.

Als eerste is Orion een echt sterrenbeeld, terwijl de Pleïaden als een sterrenhoop onderdeel uitmaakt van het sterrenbeeld Taurus (de Stier). De heldere sterren van de Orion, herkenbaar aan de 3 sterren op een rij welke de gordel vormen, met daarboven en onder ieder 2 heldere sterren, terwijl voor hen die goede ogen hebben onder de gordel nog een nevel te vinden is die het handvest van het zwaard vormt. Alleen doordat ze voor ons, observators van de aarde, bij elkaar staan betekent nog niet dat het een groep is, ze horen niet bij elkaar, het is puur een visueel effect. Ze zijn niet met elkaar verbonden, ze zijn los van elkaar, vandaar dat er in deze Bijbeltekst gesproken wordt over כְּסִיל תְּפַתֵּחַ de “losgemaakte Kesilim”.

Kijken we naar de Pleïaden, dan merken we op dat deze wel een groep zijn, bestaande uit meer dan 3000 sterren die relatief dicht bij elkaar staan en omringd zijn met allerlei reflectienevels. Dat wil zeggen dat de ruimte tussen de sterren vol is met materie welke zichtbaar is door het licht van de sterren. Hierdoor lijkt het alsof ze met elkaar verbonden zijn door nevelige draden of koorden. Vandaar dat de vraag wordt gesteld הַתְקַשֵּׁר, מַעֲדַנּוֹת כִּימָה “kunt u de koorden van de Kimah binden”.

De astronomen uit de tijd van Job hadden geen telescopen ter beschikking en konden dit met het blote oog niet waarnemen, het is dan ook zeer treffend dat juist in dit Bijbelgedeelte deze astronomische details worden beschreven.

Share/Bookmark

‘Die den Wagen maakt, den Orion, en het Zevengesternte, en de binnenkameren van het Zuiden’

Op verschillende plaatsen in de Bijbel worden de namen van sterren of sterrenbeelden genoemd. Zo lezen we in Job 9:9 een passage waar verschillende sterrenbeelden worden genoemd: de Grote Beer, Orion en de Pleiaden. Tot slot vinden we daar ook een verwijzing naar een sterrenbeeld met de intrigerende naam ‘de binnenkameren van het Zuiden’. Hoewel de andere sterrenbeelden redelijk goed geïdentificeerd zijn, komen de theologen bij dit laatste sterrenbeeld vaak niet verder dan een ‘sterrengroep in het Zuiden’ of een ‘symbolische verwijzing’ naar de zuidelijke sterren die niet (meer) te zien zijn.

Voordat we een proberen te identificeren wat de ‘de binnenkameren van het Zuiden’ zijn, zal eerst onderzocht moeten worden wat de betekenis is van de grondtekst en hoe de verschillende vertalingen dit interpreteren.

In het Hebreeuws staat er וְחַדְרֵ֥י תֵמָֽן Chadre Theman. Het woord Chadre is afgeleid van de stam Cheder en betekent een kamer en dan speciaal de binnenste kamer van een huis of een tent (cf. Gen. 43:30; Richt.16:9,12). Metaforisch wordt het woord ook gebruikt voor het binnenste van de buik (cf. Spr.18:8; 26:22).

Het woord Theman betekent letterlijk ‘datgene wat gesitueerd is aan de rechterkant’. De oude Joden oriënteerden zich op het Oosten, en wat aan de rechterkant ligt is in dat geval het Zuiden (cf. Ex. 26:18,35; 27:9). Men kan daarom dit woord het beste vertalen met ‘het zuiden’. Zo wordt de zuidenwind aangeduid als Ruach theman (cf. Ps.78:26; Hoogl.4:16). Als we nu de verschillende vertalingen bekijken, zien we dat de LXX dit vertaalt met tameia Notou en de Vulgata met interriora Austri. Beide vertalingen geven een zo letterlijk mogelijke vertaling van het woord.
De King James geeft evenals de Statenvertaling ‘chambers of the south’, terwijl de Good New Bible vertaalt met ‘stars of the south’. Bij bestudering van andere vertalingen blijkt dat allen een soortgelijke omschrijving geven.

Als we lezen wat in Job 9 aan vers 9 voorafgaat, zien we een beschrijving van Gods grootheid: verschuivingen van bergen, aardbevingen, het opkomen en ondergaan van de zon en de sterren, de scheidingen tussen de aarde en de zee. Daarna volgt een opsomming van de meest schitterende sterrenbeelden die er aan de hemel te zien zijn. Wat opvalt is dat er alleen gesproken wordt over fysieke zaken en niet over geestelijke of symbolische zaken. We moeten dus op grond van de context wel concluderen dat ook de ‘Chadre Theman’ een fysiek verschijnsel is. Met andere woorden, de ‘Chadre Theman’ is waarschijnlijk een sterrenbeeld dat aan de hemel te zien is, net als de Grote Beer, Orion en de Pleiaden.

Nu we weten dat er daadwerkelijk gesproken wordt over een sterrenbeeld of een groep sterren, moeten we dus onderzoeken waar de locatie van dit sterrenbeeld is en wat de hedendaagse benaming is voor dit object. Gezien de benaming moeten we in het Zuiden zoeken en wel naar een object dat net zo schitterend is als de andere genoemde sterrenbeelden.

Sommige geleerden stellen dat het gaat om ‘sterrenbeelden van de zuidelijke Dierenriem’ en vermelden Scorpio, de schorpioen, als mogelijke kandidaat. Dat is echter niet waarschijnlijk. De bekende joodse astronoom Aben Ezra identificeert Scorpio of Antares, de helderste ster, met de in Jesaja 13:10 genoemde K’esil. De Joden kennen in het algemeen dit sterrenbeeld als ‘Akrabh (Schorpioen, cf. de Dode Zeerol 4Q318) en claimen dat het op de banier van de stam Dan staat, wiens stamvader als ‘een slang is aan de weg’ (Gen.49:16,17). De rabbijn Rashi ziet in deze slang een basilisk, een schorpioenachtig wezen waarvan het gif zo dodelijk is dat zowel man als paard aan de beet sterft (cf. Plinius, Natuurlijke Historie, VIII.33). Sir William Drummond stelt dat Scorpio in de dierenriem zoals de ‘patriarch Abraham’ die kende een adelaar was. Hierbij moet men dan bedenken dat schorpioenen vroeger werden voorgesteld als slangen en als adelaars. Enige verbinding met de ‘Kamers van het Zuiden’ ziet hij niet.
Andere geleerden, zoals Patten, denken dat het gaat om het zuidelijk deel van de Melkweg. Weer anderen achten de uitdrukking te vaag om te verwijzen naar een speciale ster of groep van sterren, en stellen dat het een algemene uitdrukking is voor sterren aan de zuidelijke hemel. Weer anderen identificeren de ‘Kamers’ met de kamer waaruit de wervelwind Ruach theman komt (Job 37:9).

Hoewel er verschillende meningen zijn, is iedereen het er over eens dat het gaat om een groep sterren die zeer helder moet zijn en die gemakkelijk te herkennen moet zijn geweest voor tijdgenoten van Job. Dit baseert men onder andere op het feit dat de andere genoemde sterrenbeelden ook zeer helder zijn. Sommigen verwijzen naar de Babylonische astronomie. Daarin is namelijk geen Zuidpool die correspondeert met de Noordpool, maar daarentegen is er wel een gebied dat Ea wordt genoemd en dat ver aan de zuidelijke hemel wordt gesitueerd. Men denkt dat Job met de term Chadre Theman dezelfde sterrenbeelden bedoeld. Interessant is echter dat allen stellen dat het om een of meerdere sterrenbeelden of sterren gaat die ver aan de zuiderhemel te zien zijn.

Wanneer we nu de zuidelijke hemel bekijken, dan blijkt dat driekwart daarvan geen heldere sterren bevat; het overige deel bevat echter juist zeer heldere sterren. Op een gebied ter grootte van slechts 1/30 deel van de gehele hemel vindt men hier vijf sterren van magnitude 1, terwijl er totaal slechts een twintigtal sterren van deze magnitude zijn. Verder bevinden zich hier nog eens ongeveer vijf van de 60 sterren die helderder zijn dan magnitude 2. Tot slot bevindt zich hier het helderste deel van de Melkweg en zijn er vele sterren te zien in allerlei helderheidsgradaties. Dit is, kortom, één van de meest heldere plekken aan de sterrenhemel.
Sommigen stellen dat het bij de ‘Kamers van het Zuiden’ gaat om een gedeelte van de zuidelijke hemel dat nu niet meer te zien is in Israël. Dit komt, verklaren zij, door de precessie van de aarde. Als dit inderdaad zo is, kan men na de identificatie van het sterrenbeeld Chadre Theman berekenen wanneer dit nog wel in Israël te zien was. Op grond hiervan kan dan worden bepaald wanneer Job leefde en aan de hand daarvan kan men afleiden wat de laatst mogelijke datum is waarop het boek Job geschreven kan zijn.

Alvorens hier verder op in te gaan, is het belangrijk om te weten wat precessie is. Dat de aarde in haar eeuwenlange rondwenteling door het heelal kleine bewegingsafwijkingen krijgt, is begrijpelijk voor iedereen die wel eens op een voetbalveld of in een biljartzaal gezien heeft tot welke capriolen een bal kan komen die een grote snelheid heeft en waarop verschillende krachten inwerken. Hoeveel te meer de aarde, die niet precies rond is, maar aan haar polen een afplatting vertoont! Door onderzoek is vast komen te staan dat de Noordpool aan de hemel in de loop der eeuwen een kleine cirkel beschrijft. Door dit zelfde verschijnsel blijkt dat het lentepunt aan de Dierenriem door de eeuwen heen verschuift. Zo gaan wij nu over van het tijdperk Vissen (de periode waarin het lentepunt in het sterrenbeeld Vissen viel) naar het tijdperk Aquarius (de periode waarin het lentepunt in het sterrenbeeld Aquarius valt). Dit verschijnsel noemen we de precessie (= voortgang) van de Dierenriem. Het duurt ongeveer 25400 jaar voordat het lentepunt door alle tekens van de Dierenriem is geschoven.

Doordat de aarde in een hoek van 23.5 graad om de zon draait, is op het noordelijke halfrond in de winter iets meer van de sterren aan het zuidelijk halfrond zichtbaar dan in de zomer. Door de precessie kon men in vroegere eeuwen nog meer van het zuidelijk halfrond zien dan heden ten dage. Verder is het zo dat hoe zuidelijker men woont, hoe meer men van de zuidelijke sterrenhemel ziet en hoe minder van de noordelijke. Als men bijvoorbeeld van Nederland uit naar het zuiden trekt, zal men constateren dat de hemelse noordpool steeds lager aan de horizon te zien is, totdat men op een gegeven moment zo zuidelijk is dat men niet meer de noordpool ziet. Kijkt men nu naar het zuiden, dan ziet men steeds meer van de zuidelijke hemel. Wanneer men voorbij de evenaar gaat, dan kan men de hemelse zuidpool zien.

Na deze korte uitleg zijn wij in staat om te berekenen hoe de zuidelijke sterrenhemel er heden ten dage uitziet in Uz. (Voor de berekeningen ga ik er van uit dat Uz zich op een gelijke breedtegraad bevindt als Jeruzalem). Gaan we dezelfde berekeningen uitvoeren voor het jaar 1000 v.Chr., dan blijkt inderdaad dat er toen veel meer te zien was van de zuidelijke sterrenhemel. Terwijl het sterrenbeeld Centaurus tegenwoordig laag aan de horizon te zien is, stond dit destijds veel hoger en was het sterrenbeeld Crux (=Zuiderkruis) laag aan de horizon zichtbaar (De dikke lijn onderaan de afbeelding).

Als we nog verder terugrekenen in de tijd, dan blijkt dat in 2000 v.Chr. het zuidelijke deel van de hemel waar de helderste sterren staan, het Ea van de Babyloniërs, het best zichtbaar was.

De berekeningen maken ook duidelijk dat nog langer geleden dit deel van de hemel weer geleidelijk aan slechter zichtbaar was. Uit deze berekeningen kan men concluderen dat het bijbelboek Job tot de oudste van de Bijbel moet behoren.

• R.H. Allen, ‘Starnames, Their Lore and Meaning’, Dover Publ, New York (USA), 1963 (1st ed. 1899)
• ‘Ancient Zivilization’, ‘Architecture’, ‘Ziggurat’ Compton’s Interactive Encyclopedia Copyright © 1994, 1995 Compton’s NewMedia, Inc.
• ROGER BACON, OPERIS MAJORIS PARS QUARTA MATHEMATICAE IN DIVINIS UTILITAS, ca. 1268
• Rabbi J.C. Dobin, ‘The Astrological Secrets of the Hebrew Sages’, Inner Traditions International Ltd, New York (USA), 1983 (1st ed. 1977)
• P. Duffett-Smith, ‘Practical Astronomy with your calculator’, Cambridge University Press, New York (USA), 1990
• R. Eisenman, ‘De Dode-Zeerollen onthuld’, De Haan, Houten (Nl), 1993, p.248, 249
• Encyclopaedia Judaica, Keter Publishing Houdse, Jerusalem (Israel), 1976, Vol. 3
• H.W.F. Gesenius, ‘Hebrew and Chaldee Lexicon to the Old Testament Scriptures’, Baker Book House, Grand Rapids Michigan (USA), 1979
• W.J. Ouweneel, Katastrofisme in het boek Job’, Bijbel & Wetenschap, Amersfoort (Nl), jaargang 1978, januari vol. 15
• M.C. Tenney (General Editor), ‘Pictorial Encyclopedia of the Bible’, Zondervan Corp., Grand Rapids, Michigan (USA), Vol. 1, p. 777
• G. Schiaparelli, ‘Die Astronomie im Alten Testament’, Gieszen (D), 1904
• H. Strack, ‘Kurzgefasster Kommentar zu den heiligen Schriften Alten und Neuen Testamentes’, Verlag C.H. Beckschen Buchhandlung, Nördlingen (D), 1889
• J. Walker, ‘Home Planet for Windows’, http://www.fourmilab.ch, Release 2.1, 1995

Dit artikel is eerder op de website van de Studiebijbel gepubliceerd.

Share/Bookmark

Volgens Gesenius betekent Keren-Happuch קֶרֶן הַפּוּךְ “hoorn voor verf”, of in moderne bewoordingen een “poederdoos” of “make-up doos”. Oosterse vrouwen hebben al eeuwen de gewoonte om hun gezichten te verfen, en dan vooral hun oogwimpers (Jer. 4:30). In de Bijbel lezen we dat Izébel dit deed toen ze hoorde dat Jehu naar Jizreël kwam (2 Kon. 9:30). Anderen denken dat de naam betekent “de straal van een kostbare steen”, en volgens de Targum zou het gaan om de emerald. In 1 Kron. 29:2 door de SV vertaald met “borduursel” in de NV de “mozaïeksteentjes”. Volgens de Targum “schitterde het aangezicht” van Keren-Happuch als die van een kostbare steen.

De vraag blijft of ze nu zo knap was van haar zelf, of omdat ze zich zo opmaakte. Ook tegenwoordig noemen we een vrouw die zich zwaar opmaakt een “poederdoos”.

• H.W.F. Gesenius, Hebrew-Chaldee Lexicon to the Old Testament [1979], p 744
• Hiller. Onomastic. Sacr. p. 356

Share/Bookmark

Die den Wagen maakt, den Orion, en het Zevengesternte, en de binnenkameren van het Zuiden;

De links hierboven zijn genomen van Astronomy Picture of the Day, een site die iedere dag schitterende foto’s plaatst van de sterrenhemel. Een aanrader als startpagina.

Share/Bookmark

Job 37:6

Het KNMI heeft vrijdagmiddag een weeralarm voor zware sneeuw gegeven. Vooral in het zuidoosten en oosten van het land kan op veel plaatsen meer dan 3 centimeter sneeuw per uur vallen, liet een woordvoerder weten. Lokaal kan de sneeuwlaag 10 centimeter dik worden.
De Veluwe zijn vrijdagmiddag in verband met hevige sneeuwval enkele wegen afgesloten, waaronder de N310 Otterlo-Stroe en de N304 Otterlo-Apeldoorn.
Met andere woorden echt ouderwets Nederlands herfstweer, blijft het op andere plekken liggen, in Barneveld is het één grote drab.

In Job 37 spreekt Elihu over de grote daden van God zoals die te zien zijn in de natuur, Zijn geweldige stem in de donder, en als er sneeuw komt dan verbergen de dieren zich in hun holen. Bij ons thuis betekent dat de katten en de hond vechten om een plaatsje bij de kachel.
In vers 7 lezen we “dan ligt al het menselijk werk stil”, en dat blijkt uit de eerste nieuwsberichten: Veel auto’s hebben storingen aan de ruitenwissers of startproblemen, strooiwagens van Rijkswaterstaat (RWS) konden in Noord- en Midden-Limburg hun werk op de A2 tussen Kelpen en Weert niet doen omdat ze vastzaten in de file, het verkeer tussen Apeldoorn en Arnhem staat aan beide kanten vast. De hulpverlener kan ze niet of nauwelijks bereiken. De vraag is alleen hoeveel mensen hierin nog “de macht van God kunnen zien” (vs 7) en terugkeren naar de Hulpverlener.

Share/Bookmark