Dit is de 136e aflevering van de Livius Nieuwsbrief met nieuws over de Oudheid. De nieuwsbrief is gratis; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

Jona Lendering (redactie)

======================================

LIVIUS’ EIGEN NIEUWS

Het nieuwe cursusprogramma is er, met cursussen over de herkomst van de Europese volken (kortom, het recente DNA-onderzoek) in Amsterdam en Dronten, Egypte in het vernieuwde Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, Mesopotamië in Bussum en Hoorn, het antieke Noord-Afrika in Amsterdam, het ontstaan van West-Europa in Haarlem, Zaanstad en Zoetermeer, islamitisch Spanje in Schagen, het Nibelungenlied in Amsterdam en de Zijderoute in Gouda.


In de reeks museumstukken: eliteaardewerk, een Mesopotamisch kadaster, de Trojaanse Oorlog, een schitterend Grieks grafreliëf, een lever voor de ingewandenschouw en de gouden plaatjes uit Pyrgi,

Over boeken: Hugo Konings boek over de uitleg van mythen, Piet Gerbrandy’s vertaling van Synesios’ hymnen en de boeken van Luit van der Tuuk over de Friezen en Franken.

En: Tepe Sialk, de herkomst van de Batavenmythe en wat hebben de verkiezingsprogramma’s te bieden voor Oudheidliefhebbers?

======================================

HET MOOISTE VAN DE MAAND

Dat uw redacteur het eerste exemplaar kreeg van de tentoonstellingscatalogus heeft vanzelfsprekend geheel geen invloed gehad op de uitverkiezing van de expositie over Egyptische koninginnen in onze erkend subjectief “het mooiste van de maand” genoemde rubriek

In dit keer het bericht dat in het Rijksmuseum van Oudheden de Egyptische collectie weer open is en er een expositie is over. Toebosch’ onvolprezen Eigen Tijdschrift is enthousiast.

In de bonus krijgt u nog een reeks stukjes over Egyptische koninginnen: algemeenNeithhotepMerneithNitokris.

======================================

EGYPTE

Dat het alfabetische schrift in het Midden-Oosten is ontstaan, staat vast. De oudste onomstreden tekens komen uit de Sinai maar er zijn (uit de Wadi el-Hol) ook Egyptische tekens die alfabetisch zouden kunnen zijn. De zaak wordt nu complexer – wat betekent dat we meer informatie hebben en dus dichter bij een oplossing zouden zijn als het niet zo gepolitiseerd was.

Het maandelijkse gesleep met mummies: 12 (Nefertari), 3. En dan hebben we het nog niet gehad over de Leidse krokokodillenmummie.

En verder: interessante ontdekking in AbydosSohag (waar zelfs de schijn dat archeologie een wetenschap is moet wijken voor het toeristisch belang), Aswan en beeldschoon oud glas.

======================================

HET OUDE NABIJE OOSTEN

Een prachtige kruik uit de Midden-Bronstijd, gevonden in Tel Aviv. Om helemaal blij van te worden, zo’n mooie foto.

Daan Nijssen vertelt over het schandaal van de Persepolis Fortification Tablets.

En verder: ArslantepeKhirbet al-Batrawymilieuvervuiling, . Plus: spijkerschriftkoekjes.

======================================

BLOED-OUDHEDEN

In noordelijk Irak is het offensief naar Mosul gestart. Er zijn geruchten over grote verwoestingen, aangericht door ISIS, in Nineveh. In Nimrod zijn soortgelijke geruchten inmiddels bevestigd.

Daan Nijssen legt uit waarom ISIS de zaken kapotmaakt. En het opiniestuk die je wist dat zou komen.

======================================

DE OUDE GRIEKEN

Niet direct nieuws, maar wel interessant: meer details over de instorting van Santorini (Thera) en de daarop volgende, al bekende stormvloed.

Een oud kliekje opnieuw opgediend: de bijbelse stam Dan was mogelijk een groep Myceense huurlingen.

En verder: geboortebeperking en de skeletten uit Faleron weer eens.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

Een fascinerend Etruskisch graf met een naargeestig skelet.

Keizer Silbannacus, wie kent hem niet?

In de stad zelf: het heropende Circus Maximus.

Vaker dan je zou denken is er nieuws over smokkelaars van oudheden die worden gearresteerd – zoals deze twee Nederlanders.

En verder: AlexandriëAntalya, een dierenkerkhof in BereniceMardinPlovdivPompeii, een inscriptie uit Sanli Urfa maar geen woord over de inhoud, Starza della Regina (oudheidkundige standaardoverdrijving), Vindonissa

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

De nieuwe website “Archeologie op de kaart”: een mooi begin van wat hopelijk véél uitgebreider gaat worden.

Een geweldig stuk over de Romeinse kust: genuanceerd, zonder overdreven claims. Wetenschapsjournalistiek over de Oudheid – het kan dus wél goed.

De ontdekking van een Merovingisch grafveld bij het Limburgse Echt. En – daarmee verwant – een stukje over Frankische kunst.

Het maandelijkse lijstje uit Groot-Brittannië: Cissbury RingBristol en de zwarte bewoners van Leicester. Want de simpele conclusie van het DNA-onderzoek, dat migratie iets is van alle tijden, lijkt maar niet door te dringen.

En verder: Bronstijd-graven op de Utrechtse Heuvelrug en hoe Archeon werd gepiepeld.

======================================

ISRAËL, JODENDOM EN CHRISTENDOM

Een IJzertijdnederzetting is natuurlijk niet interessant. Dus verzinnen we er een paleis van koning David bij. En dat recyclen we net zo lang tot iedereen een grondige weerzin heeft van de oudheidkunde. Nu weer een expositie. En niemand die de moeite neemt zelfs maar op te schrijven hoe de opgraving heet (Khirbet Qeiyafa).

En dat is dan weer wél nieuws: de ontdekking van een ritueel bad in Machereus.

Diverse berichtjes uit Jeruzalem: grafschenning, de Grafbasiliek (werkelijk niets nieuws, maar ja, het is bijna kerstmis hè) en een Byzantijnse boog.

Een interessante inscriptie uit de tijd van Bar Kochba illustreert hoe moeilijk de onderdrukking van diens messiaanse opstand is geweest.

En verder: Masada.

Een stukje over het vroege christendom waarin werkelijk niets nieuws staat: inderdaad, de christenen waren joods; inderdaad, ze hadden ruzie; inderdaad, de Bijbel circuleerde nog niet in een voor ons herkenbare vorm; inderdaad, ze scholen niet in catacomben; inderdaad, we weten niets over Petrus. Kortom: een stuk dat niets noemt dat u niet allang weet. En helaas is het bittere noodzaak dat op het internet te herhalen – zie ook “overig” (hieronder).

======================================

OVERIG

Omdat oudheidkundigen verzuimen uit te leggen dat ze een wetenschap beoefenen met een echte methode, denkt iedereen dat ’ie kan meepraten. Mark Rutte herhaalde zijn blunder over de val van het Romeinse Rijk, in Engeland herhaalt iemand van UKIP dat verhaal, en verder wordt Cicero te onpas gebruikt. Zolang wetenschappers de methode niet uitleggen, zijn manifesten als dit pure symptoombestrijding.

Het leuke verhaal over de eerste tekeningen van Palmyra, n.a.v. de expositie in Deventer.

De Universiteit van Amsterdam biedt een interessante reeks “big history”.

En verder: een Paflagonisch graf.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt verzorgd door Roel Salemink van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

Het tweede deel in John Romer’s History of Ancient Egypt is verschenen en heeft de ondertitel From the Great Pyramid to the fall of the Middle Kingdom. Het behandelt op uitvoerige wijze de geschiedenis van het oude Egypte tussen 2500 en 1800 voor Christus.

Geneeskunde is een kleine selectie uit de Naturalis Historiae van Plinius de Oudere. Zoals de titel doet vermoeden zijn hier de gedeelten samengebracht over medicijnen, geneeskrachtige kruiden en hun functioneren.

Dat niet iedere Griek blind geloofde in de mythen over goden, helden en monsters laat Hugo Koning zien in het boek Mythen moet je niet geloven! waarin hij de tekst Peri Apiston (Ongelooflijke verhalen) van Palaiphatos (vierde eeuw voor Christus) opnieuw heeft vertaald en ingeleid. (recensie)

Over de Griekse filosofie is het geprezen overzichtswerk van Anthony Gottlieb in vertaling verschenen: De Droom der Rede. een geschiedenis van de filosofie van de Grieken tot de Renaissance.

======================================

DWAASHEID

En daar waren ze weer: de loden codex (commentaar) en het Evangelie van de Vrouw van Jezus (commentaar).

======================================

INTERNET

Gnomon biedt zijn catalogus van oudheidkundige artikelen digitaal aan. Het totale aantal van 600.000 publicaties is overigens een fractie van de totale productie. Alleen al voor Nederland werden tussen 2000 en 2010 een half miljoen pagina’s geschreven – ofwel een toren van vijfentwintig meter.

======================================

OVERLEDEN

De Nijmeegse stadsarcheoloog Jan Thijssen is overleden.

======================================

EN TOT SLOT

Een belangrijke doorbraak in het hiëroglyfenonderzoek.

Toota witharsechwanoo!

======================================

Oude nieuwsbrieven zijn te raadplegen via de nieuwspagina van het Rijksmuseum van Oudheden en bij Aantekeningen bij de Bijbel.

Tags: ,

Dit is de 135de aflevering van de Livius Nieuwsbrief met nieuws over de Oudheid. De nieuwsbrief is gratis; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl. Jona Lendering (redactie)

=====================

LIVIUS’ EIGEN NIEUWS

Een greep uit het Liviusaanbod: de cursus over antiek Noord-Afrika in Amsterdam.

Op de Livius.org-website zijn we nog steeds bezig met de migratie naar een nieuwe stijl, maar inmiddels is de Bataafse Opstand overgezet. Blogstukjes: antieke kleuren, Kelten in de Lage Landen, de Chamaven (Germaanse stam uit de Achterhoek), zomaar wat mooie papyri en de val van het Serapeum. In de serie museumstukken: schitterend ivoor uit Megiddo, de kalender van Gezer en het prachtige portret van Shapur II.

Plus drie boekbesprekingen: kwakhistoricus Reza Aslan over Jezus, Maurice Caseys verkeerd gerichte weerlegging van kwakhistorische Jezusboeken en Paul Veyne draaft door over Palmyra.

======================================

HET MOOISTE VAN DE MAAND

In onze erkend subjectief “het mooiste van de maand” genoemde rubriek dit keer de etymologie van “Nehalennia”.

======================================

EGYPTE

Prachtige foto van een graf in Abydos met op de muren afbeeldingen van schepen. Een nieuw najaar, nieuw onderzoek, een nieuwe geheime ruimte in een koningsgraf. Dit keer de Grote Piramide.

En verder: Aswan en een héél zinvol artikel over het maandelijkse gesleep met mummies.

======================================

HET OUDE NABIJE OOSTEN

Cyrus de Grote blijft symbool van een niet-islamitisch Iran: een bijeenkomst in Pasargadai.

En verder: Dohuk (Bronstijdstad in N-Irak), Tell Sabi Abyad, een oeroude werf bij Silifke, een graf in Muǧla.

======================================

BLOED-OUDHEDEN

Er zijn twee offensieven ingezet tegen ISIS: een richting Raqqa en een richting Mosul. Bij dat laatste is Nimrud bevrijd. Ook Khorsabad ligt inmiddels aan de veilige kant van de frontlinie.

In het Allard Piersonmuseum was een bijeenkomst over Palmyra, waarbij onder andere eenzijdige media-aandacht en de toekomst ter sprake kwamen.  “De gedachtenwisseling bij deze bijeenkomst was boeiender en interessanter dan een jaar eerder,” schrijft Toebosch’ Onvolprezen Eigen Tijdschrift.

Daan Nijssen schrijft stug door over het oud-oosterse, hellenistische en Romeinse erfgoed dat verloren is gegaan: Aššur, Nimrod, de eerste Arabieren, Hatra en Palmyra.

======================================

DE OUDE GRIEKEN

In Agrigento is het antieke Griekse theater geïdentificeerd.

Veel gedoe deze maand over de mogelijkheid dat de standbeelden van krijgers in het graf van China’s eerste keizer zouden zijn geïnspireerd door Griekse sculptuur. En de weerlegging.

En verder: opnieuw Pylos en nog eens Pylos. En Knidos.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

Interessant: de plek waar de Romeinse legionairs Jeruzalem binnendrongen.

Om helemaal blij van te worden: mozaïeken in Edessa (Sanli Urfa).

Zevenhonderd flesjes met rustgevende middelen bij Istanbul – en een vergezocht verband met een vroeg-zevende-eeuwse belegering.

En verder: een mooie reconstructie van een huis uit Pompeii, Assos, Stara Zagora, de Baai van Napels en waren de Romeinen in Japan?

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

Je kunt drones inzetten voor allerlei doeleinden. Dus waarom zou je er geen erosie mee meten? Zoals in Tienen.

De Limburger besteedde terecht veel aandacht aan het antieke Heerlen en aan het zich zo succesvol vernieuwende Thermenmuseum. Toen ze toch bezig waren, ging het nabijgelegen Simpelveld in één adem door.

Weer een nieuwe aflevering in de kinderachtige discussie over welke stad in Nederland het oudst is. Ga iets serieus doen.

En verder: Kuringen, Paderborn en een pot antieke gezichtscrème uit Londen.

======================================

ISRAËL, JODENDOM EN CHRISTENDOM

Interessante vondsten in Jaffa documenteren gevechten tussen Egyptenaren en Kanaänieten.

De onlangs opgedoken Dode Zee-rol-fragmenten zijn vermoedelijk vals. En nóg een papyrus, ook al ongeloofwaardig.

Een grappige christelijke inscriptie uit Smyrna die iets heeft van een satorvierkant.

En verder: reparaties aan de H. Graf-basiliek in Jeruzalem.

======================================

OVERIG

Fijn stukje over de “vallei der Thracische koningen” in Bulgarije.

En verder: Etruskisch Vulci, een Fenicisch wrak bij Gozo.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt verzorgd door Roel Salemink van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

In How to win an argument: An Ancient Guide to the Art of Persuasion zijn de antieke wijsheden van Cicero bijeengebracht over hoe men anderen kan overtuigen en beïnvloeden, een uitermate relevant en nuttig onderwerp. Dit is het vierde deeltje in een reeks met daarin How to grow old: Ancient Wisdom for the Second Half of Life, How to win an election: An Ancient Guide for Modern Politicians en How to run a country: An Ancient Guide for Modern Leaders. De boeken laten op aardige wijze zien hoe interessant en toepasselijk antieke teksten nog kunnen zijn voor het moderne leven.

De Macht van de Traditie: het keizerschap van Augustus en Constantijn is het boek dat classicus Diederik Burgersdijk schreef over het bij nadere beschouwing traditionele en klassieke keizerschap van Constantijn, dat grote gelijkenissen vertoonde met het keizerschap van de eerste keizer Augustus.

Cambridge University Press kwam deze maand met een grote hoeveelheid nieuwe titels in paperback, een selectie: Pericles: A Biography in Context over de Griekse staatsman, Scylla: Myth, Metaphor, Paradox over het bekende Griekse zeemonster, Ancient Libraries over bibliotheken in de klassieke oudheid, Proclus: An Introduction over de Neoplatonist Proclus, Theater Outside Athens: Drama in Greek Sicily and South Italy over Grieks theater buiten Griekenland, Ancient Greek Music: A new technical History over de ontwikkeling van de muziek bij de Grieken en Augustine Deformed: Love, Sin, and Freedom in the Western Moral Tradition over het denken van Augustinus.

======================================

DWAASHEID

Archeologen vinden mozaïeksteentjes in het zand dat in de jaren negentig bij de bouw van een moskee op de Tempelberg is weggegooid en dat nu wordt gezeefd in de hoop iets te vinden. Die mozaïeksteentjes interpreteer je dus als behorend tot de joodse tempel – al kunnen ze net zo goed behoren tot de christelijke kerk die hier heeft gestaan of een islamitisch bouwwerk van voor de Kruistochten.

N.a.v. een UNESCO-resolutie kwam de kwakhistorische theorie weer naar voren dat de joodse tempel nooit heeft gestaan op de Tempelberg. En dat is evidente onzin.

======================================

EN TOT SLOT

Dreigt er een nieuwe Trojaanse Oorlog?

Toota witharsechwanoo!

======================================

Oude nieuwsbrieven zijn te raadplegen via de nieuwspagina van het Rijksmuseum van Oudheden en bij Aantekeningen bij de Bijbel. Als u de nieuwsbrief wil steunen, kunt u een donatie doen op rekeningnummer IBAN NL26 INGB 0670 7911 21 t.n.v. Livius, o.v.v. Ondersteuning Nieuwsbrief. Dank u wel. (Als u niet in Nederland woont: BIC/SWIFT INGBNL2A.)

Meer weten over de Oudheid? Neem een abonnement op Ancient History Magazine. Het net verschenen zevende nummer, dat een dezer dagen van de drukpersen rolt, is gewijd aan Nineve en het antieke Assyrië.

Tags: ,

Ezau, hij is Edom

Tegenwoordig verschijnen nog maar weinig studieboeken over een specifiek Bijbels persoon. Toch heeft de schrijver Anco van Moolenbroek het aangedurfd om een lijvig boek (meer dan 400 pagina’s) over Ezau, de broer van Jakob, te schrijven. Een keuze die niet direct voor de hand ligt, maar een blik op het inhoudsregister geeft al aan dat niet alleen over de persoon Ezau wordt geschreven, maar ook over zijn nageslacht. Dat is dan ook het interessante van dit boek, er wordt gekeken hoe in de loop der eeuwen het nageslacht van Ezau zich ontwikkelen tot de Edomieten en later de Amelekieten en hoe die zich opstellen tot hun broedervolk Israël.

Zoals je mag verwachten van een degelijk studieboek wordt ieder aspect wel behandeld. In de eerste zes hoofdstukken van het eerste deel wordt een uitvoerige biografie gegeven over Ezau zelf, om in het zevende hoofdstuk in te gaan op zijn directe nageslacht, de Edomieten. In de hoofdstukken daarna wordt de lezer meegenomen in het erfbezit van Ezau en worden steden als Petra, Bozra, Teman en Dedan beschreven. Interessant is meteen dat ook de religie van deze steden wordt behandeld en we kunnen zien hoe die steeds meer afwijkt van de Joodse godsdienst. In vogelvlucht lezen we over hoe Ezau’s nazaten een belangrijke rol spelen in koninkrijken als Idumea, Phoenicië, het Romeinse Rijk en andere. Een speciaal hoofdstuk wordt gewijd aan profetieën welke gericht zijn aan/tegen Edom.

In het tweede deel wordt vervolgens nog eens uitvoerig diverse Edomieten en Amelekieten behandeld, zoals Haman in de geschiedenis van koningin Esther, David en de Amelekieten om langzaam de hypothese op te werpen dat Amalek, de kleinzoon van Ezau, de vermenselijking is van de mens zonder God en zelfs de tegenstander van God is. Ook al vind ik dat de schrijver soms hierin te ver doorschiet, blijft het een interessante hypothese die zeker redelijk is onderbouwd en goede inzichten geeft over diverse verhoudingen van deze volken ten opzichte van het Joodse volk in de Bijbel.

Het boek is goed voorzien van voetnoten en gelukkig staan die onderaan de pagina en niet zoals vaak tegenwoordig gebeurd achteraan, zodat men gemakkelijk deze eropna kan slaan.

Voor iedereen die van een goede Bijbelstudie houdt is dit boek zeker aan te raden.

U kunt het boek hier bestellen.

Tags:

Psalm 147:12-13

Het is weer eens tijd om een Psalm te behandelen, een populaire psalm in Mizrahi stijl, waarin duidelijk de oriëntaalse invloeden zijn te horen, is Psalm 147. Het wordt gezongen door Hadar Ozeri (die, ter waarschuwing, overigens ook veel niet religieuze muziek zingt).

Zoals gewoonlijk staat onder de video de Hebreeuwse transliteratie en een vertaling. Tijdens het zingen wordt de Godsnaam JHWH uitgesproken door Adonai (“Heer”), omdat Joden deze niet uitspreken. De twee verzen worden meermalen herhaald.

12
šabəḥî yərûšālaim ’eṯ-JHWH
Jeruzalem, roem de HEERE,

haləlî ’ĕlōhayiḵə ṣîywōn:
Sion, loof uw God.

13
kî-ḥizzaq bərîḥê šə‘ārāyiḵə
Want Hij maakt de grendels van uw poorten sterk,

bēraḵə bānayiḵə bəqirəbēḵə:
Hij zegent uw kinderen in uw midden.

Tags: , , ,

De zaligsprekingen van Jezus in Mattheüs en Lukas zijn alom bekend, minder bekend is dat ook in het boek Openbaring zeven zaligsprekingen zijn. Wij vinden hierin zeven aspecten van het geluk dat God alleen ons kan geven. Dat is heel opmerkelijk, want de Openbaring is het boek van de plagen en oordelen die in de eindtijd over de wereld komen. Dat geeft een bijzondere kleur aan deze zaligsprekingen. De God die de wereld oordeelt in gerechtigheid, is barmhartig en genadig. Hij kent hen die Hem toebehoren en Hij beloont hun trouw.

  • Zalig is hij die leest en zijn zij die horen de woorden van de profetie, en die in acht nemen wat daarin geschreven staat, want de tijd is nabij. (Opb. 1:3)
  • Zalig zijn de doden die in de Heere sterven, van nu aan. Ja, zegt de Geest, opdat zij rusten van hun inspanningen, en hun werken volgen met hen. (Opb. 14:13)
  • Zalig hij die waakzaam is en op zijn kleren acht geeft, zodat hij niet naakt zal rondlopen en men zijn schaamte niet zal zien. (Opb. 16:15)
  • Zalig zijn zij die geroepen zijn tot het avondmaal van de bruiloft van het Lam. (Opb. 19:9)
  • Zalig en heilig is hij die deel heeft aan de eerste opstanding. Over hen heeft de tweede dood geen macht, maar zij zullen priesters van God en van Christus zijn, en zij zullen met Hem als koningen regeren, duizend jaar lang. (Opb. 20:6)
  • Zalig is hij die de woorden van de profetie van dit boek in acht neemt. (Opb. 22:7)
  • Zalig zijn zij die Zijn geboden doen, zodat zij recht mogen hebben op de Boom des levens, en opdat zij door de poorten de stad mogen binnengaan. (Opb. 20:14)

Tags: ,

Dit is de 134e aflevering van de Livius Nieuwsbrief met nieuws over de Oudheid. De nieuwsbrief is gratis; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

Jona Lendering (redactie)

========================

HUISHOUDELIJKE MEDEDELING

De Livius Nieuwsbrief, die inmiddels ruim elf jaar bestaat, heeft nu een kleine 6200 abonnees, die we nooit zullen lastigvallen met abonnementsgelden of advertenties. Maar één keer per jaar bedelen we – en dat is vandaag.

Uw redacteur is per maand ongeveer drie dagdelen bezig met de Nieuwsbrief: uren waarin hij niet kan werken voor de Livius-vennootschap en in feite leeft op de kosten van de vennoten. Die doen daar niet moeilijk over, maar als u hun geste wil beantwoorden en in hun kosten wil delen, kunt u een donatie doen op rekeningnummer

IBAN NL26 INGB 0670 7911 21
t.n.v. Livius,
o.v.v. Ondersteuning Nieuwsbrief.

Dank u wel. (Als u niet in Nederland woont: BIC/SWIFT INGBNL2A.)

======================================

HET MOOISTE VAN DE MAAND

In onze erkend subjectief “het mooiste van de maand” genoemde rubriek dit keer het bericht over een Grieks-joods grafschrift uit Egypte.

======================================

EGYPTE EN HET OUDE NABIJE OOSTEN

Opvallend weinig nieuws uit Egypte en het Nabije Oosten deze maand, maar er is een boeiend artikel over Egyptische doodsoorzaken. En verder zijn opgravingsresultaten uit Giza en Matariya.

In het Nabije Oosten: monumentenbeheer in Iran, een nieuw museum in Irak en opgravingsresultaten in Kültepe en Van,

======================================

BLOED-OUDHEDEN

Iedereen is verontwaardigd over de verwoesting van ons erfgoed in Libië, Egypte, Syrië en Irak, maar waar gaat het nu eigenlijk om? Daan Nijssen legt het uit in zijn reeks “Verloren Oudheid: Kalhu, Dur-Sharrukin, Nineveh en het Mesopotamische koningsideaal.

En verder: de strijd tegen smokkelaars in Irak; Russische archeologen in Syrië; de situatie in Karchemish; uw redacteur zag een foto; en vervalsers slaan hun slag.

======================================

DE OUDE GRIEKEN

Het Antikythera-mechanisme is een soort planetarium vol tandwielen dat is opgedoken voor de kust van het Griekse eiland. Nu is er ook menselijk botmateriaal gevonden.

En verder: Magnesia, Euromos, Hala Sultan Tekke (bij Larnaka), Kourion en een hellenistisch beeld van Kybele in Kurul.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

Een tijdje geleden werd in Vagnari in Italië het skelet van iemand geïdentificeerd die, afgaande op zijn DNA-materiaal, uit oostelijk Azië afkomstig moest zijn. Het was de eerste keer dat zoiets echt bewezen kon worden en sindsdien weten archeologen dat “een Chinees in het westen” bestaan kan. Dat leidde tot een hype toen deze maand oosters-ogende skeletten werden vermeld in Londen. De Volkskrant bracht het terug tot normale proporties en toen verprutste de koppenmaker het.

Omgekeerd doken er Romeinse munten op in Japan. (Glas kenden we al.)

In de stad zelf: elke vijf jaar wordt de roterende eetzaal van Nero wel ergens in Rome geïdentificeerd. Ook dit keer hangt het van de misschiens en mogelijks aan elkaar.

Ook in de stad zelf: technologie om de catacomben driedimensioneel te documenteren.

De identificatie van het slagveld bij Abritus, waar keizer Decius in 251 sneuvelde.

Er komt steeds meer duidelijkheid over de Justiniaanse Epidemie, die een belangrijke rol speelde bij het einde van de Oudheid.

En verder: Vulci, restauratie van een standbeeld, de tuinen van Petra, sculptuur uit dezelfde stad, een Romeins “zwitsers officiersmes”, Tieion en Ravenna.

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

Klein nieuws uit Peer en over het badhuis van de Romeinse villa van Meerssen.

Uw redacteur sprak over de manier waarop we de limes, die niet meteen wordt herkend als ons eigen erfgoed, kunnen beschermen tegen wetenschapsscepsis.

Erve Eme, een van de weinige plaatsen in Nederland waar u kennis kunt nemen van het Frankische verleden, lijkt in de problemen te raken.

Het maandelijkse lijstje uit Groot-Brittannië: Romeinse slingerstenen bij Burnswark in Schotland, Dorset, mijnen in Kent, een straat bij Rochester en een Angelsaksisch paleis bij Sutton Hoo. De Kasteel van Amstel-prijs voor het nieuwsbericht waarmee op de schandaligste wijze naar aandacht wordt gehengeld, gaat naar dit artikel, waarvan de stompzinnigheid geen toelichting behoeft.

======================================

ISRAËL

Zo rolt de wereld: we vinden een heiligdom in Lachis, maar dat is nog niet genoeg – als in een latere bewoningsfase daarboven een toilet is aangebracht, is dat het bewijs dat men (om zo te zeggen) schijt had aan dat heiligdom. Dat is dan weer bewijs dat de bijbelse beschrijving van de monotheïstische hervormingen van Hizkia authentiek zijn. Want de Bijbel móet in Israël tot elke prijs gelijk hebben.

Ook bij opgravingen in Gezer is het gelijk van de Bijbel de enige vraag die relevant lijkt te zijn.

De laatste jaren is er progressie bij het lezen van verkoolde boekrollen. Meestal gaat het dan om Herculaneum, maar dit keer is het een manuscript van Leviticus.

Staat Alexander de Grote op het Huqoq-mozaïek? In elk geval leuke plaatjes. Om helemaal blij van te worden.

Stukken marmer op de stort? Dat moet uit de Tempel komen! Iets realistischer: een gewicht met de naam van een hogepriesterlijke familie. Nog realistischer: een goudstuk uit Jeruzalem waar geen slingers en guirlandes aan bevestigd hoeven worden.

En verder: Samaria.

======================================

OVERIG

Wat doe je als archeologisch opgravingsbedrijf als de opdrachtgever niet betaalt? Een ingewikkeld verhaal, maar het gaat in feite om een dubbele vraag: willen wij dat onze kinderen genieten kunnen van het erfgoed en, zo ja, wat hebben wij daarvoor over?

En verder: antiek gerst, de taal der Sabeeërs in Jemen.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt verzorgd door@ Roel Salemink van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

Imperial Triumph. The Roman World from Hadrian to Constantine, door Michael Kulikowski, is een overzichtswerk van de politieke en militaire geschiedenis van het Romeinse Rijk van de tweede tot en met de vierde eeuw na Christus en sluit wat betreft inhoud en stijl mooi aan bij het boek van Mary Beard (SPQR) dat eindigt in het begin van de derde eeuw. Nu met een speciale prijs van 29,95.

Piet Gerbrandy vertaalde de hymnen van de vierde eeuwse bisschop Synesios van Kyrene (370-413) Dans die het heelal omkranst. Negen Hymnen aan de Ene. De gedichten vormen de diepste gedachten van Synesios over het mysterie van het universum, over god en mens, geest en ziel, energie en materie. Zie hier voor een leesfragment.

Uit het Deens vertaald is het boek van Maria Hansen met de titel The Spolia Churches of Rome. Recycling Antiquity in the Middle Ages. Het vormt een praktische en goed geïllustreerde gids langs vele kerken in Rome die (deels) zijn opgebouwd uit materiaal afkomstig van antieke gebouwen en monumenten, ook wel spolia genoemd. Onmisbaar bij een bezoek aan de eeuwige stad.

Jörg Rüpke, hoogleraar en bekend antiek godsdiensthistoricus schreef een overzichtswerk over religie in de Oudheid, van de IJzertijd in de negende eeuw tot en met de vestiging van het christendom in de vierde eeuw na christus: Pantheon. Geschichte der Antiken Religionen.

Hippokrates. Meister der Heilkunst door Hellmut Flashar is een biografie van de man die in de vijfde en vierder eeuw voor Christus in de Griekse wereld al was uitgegroeid tot beroemde arts en ook in onze tijd door zijn vele geschriften van grote invloed zou blijven.

======================================

EN TOT SLOT

De Antwerpse tekenaar Ken Broeders voltooide onlangs zijn zevendelige stripverhaal over Julianus de Afvallige.

Toota witharsechwanoo!

======================================

Oude nieuwsbrieven zijn te raadplegen via de nieuwspagina van het Rijksmuseum van Oudheden en bij Aantekeningen bij de Bijbel. Als u de nieuwsbrief wil steunen, kunt u een donatie doen op rekeningnummer IBAN NL26 INGB 0670 7911 21 t.n.v. Livius, o.v.v. Ondersteuning Nieuwsbrief. Dank u wel. (Als u niet in Nederland woont: BIC/SWIFT INGBNL2A.)

Meer weten over de Oudheid? Neem een abonnement op Ancient History Magazine. Het net verschenen zesde nummer is gewijd aan het archaïsche Rome.

Tags: ,

Website nieuws

De laatste tijd zijn we erg rustig op onze weblog, dat betekent niet dat we niets doen.

Integendeel, begin dit jaar is de gehele website vernieuwd en nu zijn we bezig met het toevoegen van tekstkritische vertaalnotities in het Nieuwe Testament. Ondertussen zijn er al honderden vertaalnotities toegevoegd. Daarnaast zijn er tientallen onderwerpen bijgekomen en vele andere onderwerpen zijn herschreven of uitgebreid. Ook zijn er vele tientallen nieuwe woordstudies gemaakt. Verder komen er dagelijks bij de Bijbelverzen ook nieuwe aantekeningen die de teksten verklaren.

Op deze manier willen we dat de website de grootste gratis vraagbaak wordt van christelijk Nederland.

U kunt ons daarmee helpen door via onze webshop boeken te kopen, er zijn nl. afspraken gemaakt dat bij iedere aanschaf we een klein percentage krijgen om onze website te bekostigen.

U kunt onze voortgang volgen op Facebook en op Twitter.

Tags:

Dit is de 133e aflevering van de Livius Nieuwsbrief met nieuws over de Oudheid. De nieuwsbrief is gratis; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

Jona Lendering (redactie)

========================

LIVIUS’ EIGEN NIEUWS

Een greep uit het Liviusaanbod: zondag 11 september bieden de Vrienden van Livius hun halfjaarlijkse lezingenmiddag aan, die dit keer is gewijd aan Antiek Noord-Afrika. Komt allen!

Verder is er dit najaar is een cursus over Mesopotamië in Zoetermeer, behandelen we de geschiedenis van het Midden-Oosten in Zaanstad, komt in Gouda de Bronstijd aan de orde, worden de Vroege Middeleeuwen behandeld in Hoorn, Bussum, Amsterdam en Schagen, kunt u naar Dronten voor islamitisch Spanje, hebben we het in Haarlem over de pausen en kunt u alles wat u wilde weten over de Politionele Acties vernemen in Bussum.

We zijn nog steeds volop bezig met het omzetten van de Livius.org-nieuwssite, maar Michiel Gybels schreef nieuwe stukken over de Lycische steden Rhodiapolis en Arykanda.

Uw redacteur blogde over de Olympische Spelen, legde uit waarom hij de Late Oudheid zo leuk vindt en prees de musea van Xanten aan. In de serie museumstukken: een beeldje uit Mari, de beelden van Kleobis en Biton in Delfi, een reliëf van de Slag bij Actium en een Avaarse hoorn. Uw redacteur las trouwens ook een boek over Augustinus.

======================================

DOORBRAAK

Dit had dus wereldnieuws moeten zijn: de problemen met de chronologie van Mesopotamië zijn na een eeuw opgelost. Dat had best wat aandacht in de media mogen hebben want dit is even fundamenteel als de ontdekking van zwaartekrachtgolven, kwantumverstrengeling of het majorana-deeltje.

======================================

EGYPTE

Longread over Sattjeni, dochter van de gouverneur van Elefantine.

Het maandelijkse gesleep met mummies: 1, 2. En een boeiend stuk over tatoeages.

De Kasteel van Amstel-prijs voor het nieuwsbericht waarmee op de schandaligste wijze naar aandacht wordt gehengeld, gaat naar dit artikel: een boek dat claimt Egyptische teksten voor het eerst als tekst te presenteren, met vertaling. Dit is het soort gezwam waarmee de oudheidkunde zichzelf voor schut zet bij iedereen die kan lezen.

En verder: “emoticons” (ofwel merktekens), Luxor en Egypte wil zijn toeristen terug.

======================================

HET OUDE NABIJE OOSTEN

De bestudering van antieke gewassen is belangrijk omdat die nog niet waren veredeld, wat in de praktijk betekent dat ze in één richting worden doorontwikkeld en kwetsbaarder worden. De oude gewassen waren sterker. Onderzoek naar tarwe en sesam uit Çavustepe.

Dit is interessant: een tempel uit de Perzische tijd bij Niğde in ZW-Turkije.

Om blij te worden was een Perzische inscriptie, vermoedelijk van Darius de Grote, die is gevonden bij Fanagoria (tegenover De Krim). De opgravers zijn opmerkelijk terughoudend in hun interpretatie.

En verder: Borsippa, Nerik, Sidon, Alacahöyük, Babylon, Persepolis.

======================================

BLOED-OUDHEDEN

Buitengewoon interessant overzicht van de schade in Syrië, zoals te zien op satellietfoto’s. (Lichtpuntje: Ugarit lijkt niet te zijn getroffen.) Dat ISIS in het defensief is gedrongen, wil overigens niet zeggen dat er niet meer wordt geplunderd: materiaal uit Tell Ajaja lijkt bijvoorbeeld te zijn vernietigd.

Iedereen spreekt schande van de vernietiging van het antieke erfgoed, maar alleen specialisten weten wat van culturen dat waren en hoe groot de schade nu eigenlijk is. Nieuwssite Sargasso heeft historicus Daan Nijssen gevraagd te gaan schrijven over de “verloren Oudheid”, en de eerste twee stukken zijn er.

Artikel over de dood van kinderen die zoeken naar Egyptische oudheden. Zoals bekend komen er nogal wat geroofde papyri op de markt de laatste jaren en dus is er een congres over papyrologie en ethiek.

======================================

DE OUDE GRIEKEN

Interessante Bronstijd-vondsten op Cyprus.

Niemand heeft ooit betwijfeld dat de Grieken mensenoffers brachten, maar als je pretendeert dat wetenschappers meenden dat het marginaal was, kun je je vondst makkelijker hypen.

Een grafkamer in Amisos aan de Zwarte Zee – en let eens op hoe zorgvuldig het woord “Grieks” wordt vermeden.

Herontdekking van een zeldzaam model Griekse helm.

En verder: Bresto, Soli, de uitspraak van het Grieks.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

Aan het rijtje standbeelden dat in Perge is gevonden, kan nu een fraaie Caracalla worden toegevoegd.

Om helemaal blij te worden: de vondst van een vloektablet uit Viminacium. Geschreven in Griekse letters, dus wel leesbaar, maar aanvankelijk volslagen onbegrijpelijk. De oplossing was eigenlijk niet zó vreemd maar wel erg leuk.

Wim Hupperetz, de directeur van het Allard Piersonmuseum, heeft vragen bij een scheepsreliëf in zijn museum.

Zo om de twee jaar worden er fragmenten gevonden van de Forma Urbis, een in marmer gegrifte landkaart van het keizerlijke Rome.

Over het einde van de antieke wereld is al een paar jaar veel te doen. Een dip in het klimaat en een epidemie, beide tijdens de regering van Justinianus, lijken een belangrijke rol te hebben gespeeld. Langzaam maar zeker krijgen we meer duidelijkheid. Inmiddels zijn de bacteriën van de epidemie met zekerheid als pest geïdentificeerd.

En verder: een prachtig mozaïek op Cyprus, een kerk in Stratonicea, Pompeii, een mozaïek uit Iconium, Toebosch’ onvolprezen Eigen Tijdschrift over de Via Appia, Metropolis, Alexandrië, Porolissum, filmpjes van Ostia, Chedworth en een leuk filmpje over de uitspraak van het Latijn.

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

Weleens een Romeins schip zien varen? Het kan op verschillende plaatsen, maar er is een nieuw schip bij gekomen, de Victoria. Op 10-11 september in Tolkamer (bij Lobith).

En verder: Zutphen en Kester.

======================================

ISRAËL EN JODENDOM

Van dik hout zaagt men planken: een steenwerkplaats is gevonden “halverwege Nazaret en Kana” – en zo wordt geïnsinueerd dat het de plek is waar de stenen kruiken vandaan kwamen waarin het water zat dat in wijn veranderde bij de bruiloft in Kana. Helemáál uitgesloten is dat ondertussen niet.

Cursus framen voor beginnen: als je maar een vertekende weergave biedt van het standaardbeeld is elke oudheidkundige vondst een sensatie. Les één: Sepforis.

Mocht u nog niet weten dat archeologie in Israël politiek is met andere middelen, lees dan even dit zinnetje: een opgraving in Bethar (in de Palestijnse gebieden) die plaatsvindt als “part of an annual event ahead of Tisha B’Av”.

Als je het hebt over de Oudheid, moet Indiana Jones worden genoemd. Ook als het gaat om een geleerde die zich bezighoudt met antieke teksten – in dit geval een palimpsest met de tekst van Jubileeën.

En verder: Nablus, Gezer (gevalletje oudheidkundige standaardoverdrijving), Gath en joods erfgoed in Saoedi-Arabië.

======================================

OVERIG

Het zal u niet zijn ontgaan dat de regering in Turkije aan het afrekenen is met haar tegenstanders. Het heeft er de schijn van dat de Oostenrijkse archeologen in Efese hun seizoen niet kunnen afmaken.

De Zwarte Dood kon zich in de eerste helft van de veertiende eeuw zo gemakkelijk verspreiden van China naar het westen omdat de Mongolen de Zijderoute hadden heropend. Bacteriën en bacillen reizen immers ook. Niemand heeft dat ooit betwijfeld, maar je kunt wat evident is natuurlijk ook presenteren als iets nieuws. Zeker als je wat poep & pies toevoegt.

Steentje in de archeologische vijver: een archeologiebedrijf kondigt aan opgegraven voorwerpen te gaan veilen omdat veel opdrachtgevers weigeren te betalen.

En verder: een oeroud gouden kraaltje en de hoed van Ötzi.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt verzorgd door Roel Salemink van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

Pax Romana: War, Peace and Conquest in the Roman World is het nieuwe boek van Adrian Goldsworthy over de agressieve oorlogen die de Romeinen voerden tegen andere volkeren en de oorlogen die ze onder elkaar uitvochten, maar ook over de langdurige periodes van vrede en voorspoed (die desondanks vaak ook gepaard gingen met bloedige veldtochten buiten Italië).

Odysseia is de geheel herziene vertaling van de Odyssee van Homeros door Imme Dros, oorspronkelijk verschenen in 1991. Dit in navolging van haar vorig jaar verschenen en bejubelde Ilias-vertaling, en even mooi uitgegeven bij uitgeverij Van Oorschot.

Richard Payne’s A State of Mixture. Christians, Zoroastrians, and Iranian Political Culture in Late Antiquity gaat over christelijke gemeenschappen binnen het Iraanse rijk van de Sassaniden tijdens de late oudheid. Ondanks dat het zoroastrisme de dominante religie was blijken de christenen grote invloed te hebben gehad en juist niet te zijn gemarginaliseerd zoals vaak is aangenomen.

Palmyra. De onvervangbare schat door Paul Veyne is een liefdesverklaring van de Franse oudhistoricus en archeoloog voor de antieke woestijnstad, waar in de afgelopen tijd veel verwoestingen hebben plaatsgevonden door IS en andere strijdende partijen. Lees de recensie van Diederik Burgersdijk op onze website.

Hoe Alexander de Grote legerplaatsen en nederzettingen stichtte tijdens zijn veldtocht in het oosten (Centraal-Azië, Baktrië en India) en hoe deze uitgroeiden tot multi-etnische steden die zowel Grieks/Macedonisch als inheems waren beschrijft Rachel Mairs in The Hellenistic Far East – Archaeology, Language, and Identity in Greek Central Asia.

======================================

DWAASHEID

Het welbeschouwd hilarische verhaal van de vijf Olympische ringen.

======================================

INTERNET

De gedigitaliseerde boeken uit de Oxfordbibliotheek zijn weer online.

======================================

EN TOT SLOT

Onverwachte ontdekking van een Griekse amfoor.

Toota witharsechwanoo!

======================================

Oude nieuwsbrieven zijn te raadplegen via de nieuwspagina van het Rijksmuseum van Oudheden en bij Aantekeningen bij de Bijbel.

Tags: ,

Een vorige keer hebben we het al een keer gehad over het nut van doelgroepbijbels. Binnenkort wordt een nieuwe doelgroepbijbel gepresenteerd, nl. de Vrouwenbijbel. De vraag die we ons dan direct stellen, is dat nou nodig

Net als de eerder uitgegeven jongerenbijbel is de vrouwenbijbel gebaseerd op de Herziene Statenvertaling, met als extra artikelen en perikopen waarin bepaalde tekstgedeelten verder worden uitgewerkt. Als we bij het Bijbelboek Ruth over Orpa lezen, dan wordt niet alleen verteld wie zij was, maar ook dat als ze door Naomi wordt teruggestuurd, dit niet naar haar vader (wat meestal de gewoonte was in die tijd), maar naar haar moeder. Er wordt uitgelegd dat op deze manier ze, als weduwe, weer een toekomst kan opbouwen. Ook in andere Bijbelgedeelten zien we dat extra aandacht is voor de vrouwen die daar worden genoemd.

Bij bijna ieder hoofdstuk zijn eye-openers waarin je relatie met God en met anderen wordt gegeven. Er zijn veel inleidingen, meditaties, biografieën en een encyclopedie. Hierdoor wordt deze Bijbel ook nog eens een belangrijk naslagwerk, vooral omdat ook aandacht wordt geschonken tussen wat je in de Bijbel leest en dit toe te passen in je dagelijks leven.

Presentatie

Op 15 september (20:00 tot 22:30 uur) vindt de feestelijke presentatie van de Vrouwenbijbel plaats in de St. Jan te Gouda. Met een afwisselend programma: lezingen, video, interviews en muziek. De presentatie is gratis en je bent hiervoor van harte uitgenodigd!. Meld je wel even aan via devrouwenbijbel.nl/presentatie.

Bestellen

Alvast reserveren kan via onze website.

Tags: ,

Augustinus

Manicheïsme is een antieke godsdienst waarin de kosmos werd voorgesteld als een eeuwige strijd tussen het goede en het kwade, tussen licht en donker, tussen geest en materie. Lange tijd is er weinig over bekend geweest: hoewel het in de Vroege Middeleeuwen een wereldreligie was, ging het manicheïsme ten onder in de concurrentie met het christendom en de islam. Er waren geen kopiisten voor de manichese teksten, die dus – zoals zoveel antieke literatuur die uit de mode raakte – verloren gingen. Alleen langs de Zijderoute, waar lange tijd allerlei religies naast elkaar bestonden, overleefde het, tot de Mongolen de laatste gelovigen doodden. De manichese opvattingen waren zodoende lange tijd vooral bekend uit de strijdschriften van hun tegenstanders, zoals Tegen de manicheeërs van bisschop Augustinus van Hippo (354-430), die enkele jaren lid was van een manichese sekte.

Aan het begin van de vorige eeuw veranderde de situatie, toen in Centraal-Azië enkele oeroude manichese teksten werden ontdekt. Verder beschikken we over de Tebessa Codex en de Keulse Mani-codex, een boekje zo klein als een luciferdoosje. De belangrijkste tekstvondsten komen echter uit de bibliotheek die in 1930 is ontdekt bij het Egyptische Medinet Madi: preken, een boek met de titel Synaxeis (“de vergaderingen”), een boek met antwoorden op vragen van gelovigen (de Kefalaia, “hoofdstukken”) en een enorm boek met manichese psalmen. De bibliotheek is samengesteld rond 400, dus in de tijd van Augustinus. Dit materiaal is de laatste jaren uitgegeven door de Chester Beatty-bibliotheek in Dublin.

Onze visie op het manicheïsme is nu een andere dan die van een kwart eeuw geleden en dat betekent dat we ook anders naar Augustinus kunnen kijken. Dat is dan ook een van de dingen die Robin Lane Fox onderneemt in zijn vorig jaar verschenen Augustine. Conversions and Confessions. Hij – ik bedoel Lane Fox – is niet de minste: in Oxford heeft hij niet te klagen over faciliteiten en hij schreef al eerder vlotte boeken over onder meer Alexander de Grote, de Bijbel, de “klassieke” wereld en Constantijn de Grote. Het is fijn dat er tenminste nog iemand is die de grote onderwerpen niet schuwt en zich niet beperkt tot het afscheiden van artikelen voor achter de academische betaalmuur. Het is fijn dat iemand de boeken schrijft die we nodig hebben. Het is minder fijn dat Lane Fox zich steeds weer aan zijn onderwerp vertilt (meer).

Ik heb Augustine met plezier gelezen, maar heb er wel kritiek op. Het ligt niet aan de opzet: Lane Fox beschrijft hoe Augustinus’ ideeën door de jaren heen veranderden en hoe dat culmineerde in de totstandkoming in 397 van de Confessiones, de “Belijdenissen”, een van de beroemdste boeken uit de wereldliteratuur. Augustine is dus geen biografie maar een geschiedenis van iemands geestelijke ontwikkeling. De problemen hebben meer te maken met het feit dat de puzzel waaraan Lane Fox zich zet, eigenlijk niet oplosbaar is.

Carrière

Augustinus werd geboren in Thagaste, het huidige Souk Ahras in noordoost Algerije, en had het geluk dat een rijk man wel iets zag in de intelligente jongeman – want intelligent moet je zijn om de Categorieën van Aristoteles door zelfstudie te begrijpen. Augustinus’ patroon zorgde ervoor dat hij een goede opleiding kreeg en de jonge man vestigde zich in Karthago als leraar in de welsprekendheid. Een belangrijke baan: in een halfgeletterde samenleving als het Romeinse Rijk, waarin alle besluitvorming mondeling plaatsvond, was het voor elke bestuurder van wezensbelang dat hij zich goed kon uitdrukken. Scholing in de welsprekendheid was daarom een voorwaarde voor iedereen die iets wilde bereiken. Die scholing hield overigens meer in dan alleen het componeren van een goede toespraak: het was een volledig cultureel programma dat iemand definieerde als beschaafde Griek of Romein.

In deze Karthaagse jaren behoorde Augustinus, zoals gezegd, bij een manichese sekte. De hoofdstukken die Lane Fox eraan wijdt, vond ik erg informatief, al troffen de beschreven rituelen me als zó bizar dat ik moeite had te geloven dat de reconstructie correct was. Een interessant probleem is hier dat we niet weten kunnen welke delen van de manichese teksten letterlijk zijn bedoeld en welke overdrachtelijk moeten worden gelezen. Waar een hedendaagse oudheidkundige een moderne christen kan vragen wat is bedoeld met het op het eerste gehoor kannibalistisch klinkende “dit is mijn lichaam”, is hij hulpeloos bij een manichese tekst.
De manichese sekte kon Augustinus niet blijvend boeien en hij was in feite afvallig toen hij in 384 naar Italië verhuisde, waar hij in de keizerlijke residentie Milaan een positie verwierf als officiële feestredenaar. Hij schurkte nu tegen de Romeinse elite aan en kon zich zelfs in een voorname familie gaan introuwen. De verlovingsringen waren uitgewisseld.

Het is een van de aardige punten in Lane Fox’ boek dat hij Augustinus consequent vergelijkt met twee van zijn tijdgenoten, Synesios van Kyrene en Libanios van Antiochië: twee mannen met dezelfde literaire belangstelling en met vergelijkbare posities in het openbare leven. Een cruciaal verschil is dat zij in staat waren hun rol te spelen, ook als dat onoprechtheid vergde, terwijl Augustinus er moeite mee had dat hij in zijn lofredes in een venditor verborum was, een woordenkramer. (De zeven uit de vierde eeuw bekende lofredes op de keizer bieden een beeld van wat van Augustinus werd verwacht en dat is weinig inspirerend.)

Crisis

Ondanks een succesvolle carrière en het vooruitzicht op nog beter was Augustinus niet gelukkig. Hij merkt ergens op dat hij verkeerde in zo’n situatie “die medici aanduiden als een crisis” en je krijgt inderdaad het idee dat hij te intelligent was om gelukkig te zijn. Het was de Milanese bisschop Ambrosius, een van de meest formidabele personen uit de Late Oudheid, die hem er uiteindelijk van overtuigde dat het christendom de grote vragen des levens beter kon beantwoorden dan het manicheïsme. Eén van de aardige trekken van Lane Fox’ boek is dat hij aangeeft dat de levensvragen waarmee Augustinus worstelde, voortkwamen uit zijn manichese achtergrond. Je kunt zijn overgang naar het christendom typeren als een bekering maar ook zien als een logische volgende stap.

Ambrosius zelf verzorgde de catechese van de bekeerlingen en behandelde daarbij, althans volgens Lane Fox, de zes dagen van de schepping. Dit punt blijkt verderop in Augustine belangrijk te zijn. Zoals alle biografen besteedt ook Lane Fox veel aandacht aan het moment – een gesprek in een tuin – waarop Augustinus besloot dat zijn christendom aseksueel zou zijn. Dit was een opmerkelijk besluit, want celibaat was in de Oudheid ongebruikelijk en zelfs manicheeërs (die meenden dat de voortplanting een slechte zaak was omdat zielen zo opgesloten raakten in de materie) wezen seks niet zo strikt af. Ook het christendom had nog een klein millennium weinig te melden over seksualiteit. Augustinus’ keuze heeft hem in de jaren zeventig de reputatie gegeven een seksuele frustraat te zijn geweest die zijn moedercomplex aan het latere christendom zou hebben doorgegeven, maar die interpretatie staat haaks op wat we weten van zowel Augustinus als de seksuele moraal in de Vroege en Volle Middeleeuwen.
Augustinus’ keuze voor het celibaat betekende het einde van zijn verloving en daarmee van zijn carrière. Een man uit de provincie kon zich niet permitteren een machtige aristocratische familie te bruuskeren en toen hij ook nog problemen kreeg met zijn stem, was dat tevens het einde van zijn redenaarschap. Hij keerde terug naar Afrika, naar Thagaste, waar hij een soort klooster stichtte. De leefwijze lijkt hem te zijn bevallen en toen hij later naar de havenstad Hippo (Annaba) verhuisde, stichtte hij een tweede klooster.

Of eigenlijk: zijn derde, want in Italië had hij al eens een maand met een groep vrienden een huis gedeeld. Lane Fox wijst er niet expliciet op, maar het viel me op wat een enorm charisma Augustinus moet hebben gehad. Dat lijkt me althans de enige verklaring waarom zo vaak zo veel mensen met hem een woongemeenschap wilden vormen. Je krijgt ook het idee dat hij het volkomen normaal vond dat mensen hem volgden: eerst naar het manicheïsme, toen naar het christendom. De Augustijnse regel, geschreven in hetzelfde jaar als de Confessiones, documenteert hoe Augustinus het kloosterleven zag.

Vragen

Augustinus mocht in het klooster dan een prettige levensvorm hebben gevonden, hij bleef twijfelen. Hij denkt in vragen – als manicheeër al en na zijn bekering tot het christendom niet minder. We herinneren ons dingen, maar waar komen die herinneringen vandaan? Hoe kan in zoiets kleins als ons lichaam zo onmetelijk veel informatie liggen opgeslagen? En hoe zit het met voorstellingen die we ons kunnen maken van dingen die we nog nooit hebben gezien? Of neem dit: als kind denk en redeneer je als kind, als volwassene denk je weer anders, maar waar is die kindertijd gebleven?

In feite was Augustinus begonnen de diepten van de menselijke geest te peilen en onderzocht hij wat “ik” nu eigenlijk was. Dat levert fenomenaal proza op dat in feite onvertaalbaar is. “Jij (= God) zat dieper in mij dan ikzelf” is omslachtiger dan het laconieke Latijnse interior intimo meo. (Let op het beginrijm en het klankspel.) Of bedenk eens wat mihi quaestio factus sum, “ik ben mezelf een raadsel geworden”, van indruk moet hebben gemaakt op lezers die anderhalf eeuw leefden voordat Freud het onbewuste uitvond.

Sommige antwoorden zijn beroemd geworden. De manicheeërs vonden het joods-christelijke scheppingsverhaal maar vreemd omdat het veronderstelde dat God de wereld had geschapen. Dat betekende dus dat God van mening was veranderd, dus veranderlijk was en dus onvolmaakt. “Wat deed God voordat hij de wereld schiep?” was de manichese strijdvraag. Augustinus wees erop dat die vraag zinloos was omdat er voor de schepping ook geen tijd was.

En: als God volmaakt is, is hij dus ook onaantastbaar, maar waarom zou hij dan strijden tegen het kwaad? En: als God en de schepping goed zijn, waar komt dan het kwaad vandaan? Augustinus’ blijvende bijdrage aan de christelijke leer is het idee van een erfzonde, die door Lane Fox vakkundig in perspectief wordt geplaatst: het idee deed al de ronde in Afrika en was te herleiden tot een onjuiste vertaling van de Bijbel, die in Afrika werd gelezen in het Latijn. Lane Fox lijkt overigens een kans te missen een verband te leggen tussen enerzijds de erfzonde – de menselijke zwakte, ons onvermogen te willen wat we zouden moeten willen – en Augustinus’ afwijzing van seksualiteit, die een vorm van controleverlies is.

Nog een vraag: hoe verhield Gods almacht zich tot de vrije wil van de mens? Augustinus’ gedachten ontwikkelden zich en hij concludeerde uiteindelijk dat we gepredestineerd zijn. Dit betekent dat God sommige mensen schept om uiteindelijk in de hemel te komen en anderen om naar de hel te gaan, een denkbeeld dat naar onze maatstaven misdadig is. Predestinatie is uit de mode. Net als celibaat en erfzonde overigens. Augustinus is momenteel nogal onmodieus.

Wat het desondanks de moeite waard maakt de Confessiones te lezen is de eerlijkheid waarmee hij destijds, in 397, vragen stelde en probeerde te beantwoorden. We kennen zijn twijfels en dat maakt hem toch “een van ons”, zelfs al zijn zijn antwoorden in onze ogen vreemd en kunnen we de urgentie van zijn vragen niet navoelen. Hij meende dat hij rusteloos was geweest tot hij geborgen was in God, maar de passie waarmee hij zich tot op hoge leeftijd in allerlei polemieken stortte, suggereert dat hij nooit werkelijk rust heeft gevonden.

In de eerste negen boeken van de Confessiones vertelt hij wie hij was: een autobiografie waarmee hij toont dat God steeds bij hem was en zijn leven leidde. Tegelijk was het een weerlegging van het gerucht dat de ronde deed sinds hij in 395 op onregelmatige wijze tot bisschop in Hippo was benoemd: dat hij in feite manicheeër was gebleven. De vier laatste boeken vertellen wij hij was toen hij de Confessiones dicteerde en hier verkent hij de diepten van zijn ziel en de aard van de schepping. Ook hier rekent hij af met manichees gedachtegoed.

Hermeneutische cycli

Zoals gezegd vond ik Lane Fox’ Augustine. Conversions and Confessions een fijn boek om te lezen en ik heb er genoeg moois in gevonden. En toch overtuigde het me niet: er zit te veel speculatie in. Nu is dat onvermijdelijk bij dit onderwerp, dat, als ik het wat deftig mag uitdrukken, een dubbele hermeneuse veronderstelt.

“Hermeneuse” is de kunst om anderen goed te begrijpen. In een gesprek is dat natuurlijk niet zo moeilijk want als je iets niet snapt, kun je opheldering vragen. Het wordt al iets lastiger als je iets leest, want dan moet je de auteur zien te bereiken. Als de auteur dood is, schreef in een vreemde taal en leefde in een ons volstrekt vreemde samenleving, is antwoord uitgesloten. De aanname achter de wetenschappelijke hermeneuse is dat we desondanks toch zijn bedoeling wel enigszins kunnen benaderen: we lezen een tekst, vormen een beeld van het geheel en begrijpen – als we de tekst herlezen – de details beter doordat we weten wat we mogen verwachten, en doordat we de details nu snappen, begrijpen we de hoofdlijn weer beter. Dat is een in principe eindeloze cyclus, waarin je steeds beter begrijpt wat de tekst betekent, zeker als je haar leest met andere teksten en dezelfde cyclus toepast op de antieke samenleving. Zo zou je inzicht in een oude tekst uit een vervlogen tijd moeten groeien, maar de discussies die al twee millennia over de Bijbel worden gevoerd illustreren dat het niet per se leidt tot consensus. Er blijft een fors subjectief element.

Als Lane Fox probeert de ontwikkelingsgang naar de Confessiones te reconstrueren, krijgt hij op twee niveaus met dat probleem te maken. De Confessiones vormen een belangrijke bron voor Augustinus’ leven en Lane Fox moet sowieso met deze tekst de hermeneutische cyclus doorlopen om Augustinus’ Werdegang te begrijpen. De tekst is echter zélf ook deel van zo’n cyclus, namelijk die van de Augustinus van het jaar 397 en zijn jongere zelf. Lane Fox is zich de problematiek bewust: zo legt hij bijvoorbeeld uit waarom hij aanneemt dat de scene in de tuin, waarin Augustinus komt tot zijn specifieke keuzes binnen het christendom, geen verdichting van de oudere Augustinus kan zijn die wil verwijzen naar de Tuin van Eden of Getsemane.
Je kunt alert op dit probleem blijven, maar het gaat daarmee niet weg en Lane Fox kiest uiteindelijk voor het presenteren van schijnzekerheden. Zo oppert hij – hypothese één – dat bisschop Ambrosius van Milaan, toen hij Augustinus in de Paasnacht van 387 doopte, zesmaal voor de doopkandidaten preekte over het scheppingsverhaal en dat we die preken over hebben in het op naam van Ambrosius overgeleverde De zes dagen van de schepping. Dat is op zich geen vreemde theorie en het kan heel goed waar zijn. Maar aan het einde van het boek, als Augustinus zelf bisschop is en mensen moet voorbereiden op hun doop in de Paasnacht, laat Lane Fox Augustinus eveneens preken over dit onderwerp, aangezien – hypothese twee – de bisschop van Hippo zijn Milanese voorbeeld wel vaker volgde. Het is niet onmogelijk, maar Lane Fox stapelt nu hypothese op hypothese.

Hij gaat zelfs nog een stap verder. Hij meent dat Augustinus de Confessiones niet, zoals meestal wordt aangenomen, heeft geschreven in de loop van een wat langere periode maar dat hij ze in betrekkelijk korte tijd heeft gedicteerd en wel in het voorjaar van 397. Opnieuw een verdedigbaar en vermoedelijk zelfs juist idee, maar het is alweer een hypothese, de derde. Lane Fox oppert nu – hypothese vier – dat Augustinus, die volgens de tweede hypothese rond Pasen 397 over de zes dagen van de schepping preekte, met zijn hoofd bij Genesis was toen hij de laatste boeken van de Confessiones dicteerde.

Zo zijn er wel meer voorbeelden. Dit soort speculaties zijn onvermijdelijk en het is niet heel nihilistisch te zeggen dat ieder historisch feit een reeks aannames veronderstelt en daardoor in meerdere of mindere mate hypothetisch is. In Lane Fox’ Augustine zijn er echter simpelweg te veel speculaties en je hoeft geen specialistische opleiding te hebben gevolgd om het opstapelen van hypothesen te herkennen. Zou ik dit boek hebben geschreven, ik zou vaker hebben verteld dat we dingen niet weten konden.
Voor een eerste kennismaking met Augustinus zou ik daarom andere boeken adviseren. Augustine of Hippo van Peter Brown was in 1967 een sensatie omdat het de kerkvader stevig plaatste in zijn laatantieke context en van dit mooie boek is onlangs een geactualiseerde editie verschenen. Garry Wills heeft in Saint Augustine (1999) iets meer dan 150 bladzijden nodig om de auteur van de Confessiones als een normaal mens te presenteren.

Dat zouden de boeken zijn die ik u in eerste instantie zou aanraden, maar Lane Fox’ Augustine. Conversions and Confessions is zeker de moeite waard om daarna te lezen. Ik mag dan niet van alles overtuigd zijn, het is fijn geschreven en hoe dan ook is Augustinus een van de weinige mensen uit de Oudheid over wie we zó veel weten.

Jona Lendering

Tags: ,

« Older entries