Website nieuws

De laatste tijd zijn we erg rustig op onze weblog, dat betekent niet dat we niets doen.

Integendeel, begin dit jaar is de gehele website vernieuwd en nu zijn we bezig met het toevoegen van tekstkritische vertaalnotities in het Nieuwe Testament. Ondertussen zijn er al honderden vertaalnotities toegevoegd. Daarnaast zijn er tientallen onderwerpen bijgekomen en vele andere onderwerpen zijn herschreven of uitgebreid. Ook zijn er vele tientallen nieuwe woordstudies gemaakt. Verder komen er dagelijks bij de Bijbelverzen ook nieuwe aantekeningen die de teksten verklaren.

Op deze manier willen we dat de website de grootste gratis vraagbaak wordt van christelijk Nederland.

U kunt ons daarmee helpen door via onze webshop boeken te kopen, er zijn nl. afspraken gemaakt dat bij iedere aanschaf we een klein percentage krijgen om onze website te bekostigen.

U kunt onze voortgang volgen op Facebook en op Twitter.

Tags:

Dit is de 133e aflevering van de Livius Nieuwsbrief met nieuws over de Oudheid. De nieuwsbrief is gratis; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

Jona Lendering (redactie)

========================

LIVIUS’ EIGEN NIEUWS

Een greep uit het Liviusaanbod: zondag 11 september bieden de Vrienden van Livius hun halfjaarlijkse lezingenmiddag aan, die dit keer is gewijd aan Antiek Noord-Afrika. Komt allen!

Verder is er dit najaar is een cursus over Mesopotamië in Zoetermeer, behandelen we de geschiedenis van het Midden-Oosten in Zaanstad, komt in Gouda de Bronstijd aan de orde, worden de Vroege Middeleeuwen behandeld in Hoorn, Bussum, Amsterdam en Schagen, kunt u naar Dronten voor islamitisch Spanje, hebben we het in Haarlem over de pausen en kunt u alles wat u wilde weten over de Politionele Acties vernemen in Bussum.

We zijn nog steeds volop bezig met het omzetten van de Livius.org-nieuwssite, maar Michiel Gybels schreef nieuwe stukken over de Lycische steden Rhodiapolis en Arykanda.

Uw redacteur blogde over de Olympische Spelen, legde uit waarom hij de Late Oudheid zo leuk vindt en prees de musea van Xanten aan. In de serie museumstukken: een beeldje uit Mari, de beelden van Kleobis en Biton in Delfi, een reliëf van de Slag bij Actium en een Avaarse hoorn. Uw redacteur las trouwens ook een boek over Augustinus.

======================================

DOORBRAAK

Dit had dus wereldnieuws moeten zijn: de problemen met de chronologie van Mesopotamië zijn na een eeuw opgelost. Dat had best wat aandacht in de media mogen hebben want dit is even fundamenteel als de ontdekking van zwaartekrachtgolven, kwantumverstrengeling of het majorana-deeltje.

======================================

EGYPTE

Longread over Sattjeni, dochter van de gouverneur van Elefantine.

Het maandelijkse gesleep met mummies: 1, 2. En een boeiend stuk over tatoeages.

De Kasteel van Amstel-prijs voor het nieuwsbericht waarmee op de schandaligste wijze naar aandacht wordt gehengeld, gaat naar dit artikel: een boek dat claimt Egyptische teksten voor het eerst als tekst te presenteren, met vertaling. Dit is het soort gezwam waarmee de oudheidkunde zichzelf voor schut zet bij iedereen die kan lezen.

En verder: “emoticons” (ofwel merktekens), Luxor en Egypte wil zijn toeristen terug.

======================================

HET OUDE NABIJE OOSTEN

De bestudering van antieke gewassen is belangrijk omdat die nog niet waren veredeld, wat in de praktijk betekent dat ze in één richting worden doorontwikkeld en kwetsbaarder worden. De oude gewassen waren sterker. Onderzoek naar tarwe en sesam uit Çavustepe.

Dit is interessant: een tempel uit de Perzische tijd bij Niğde in ZW-Turkije.

Om blij te worden was een Perzische inscriptie, vermoedelijk van Darius de Grote, die is gevonden bij Fanagoria (tegenover De Krim). De opgravers zijn opmerkelijk terughoudend in hun interpretatie.

En verder: Borsippa, Nerik, Sidon, Alacahöyük, Babylon, Persepolis.

======================================

BLOED-OUDHEDEN

Buitengewoon interessant overzicht van de schade in Syrië, zoals te zien op satellietfoto’s. (Lichtpuntje: Ugarit lijkt niet te zijn getroffen.) Dat ISIS in het defensief is gedrongen, wil overigens niet zeggen dat er niet meer wordt geplunderd: materiaal uit Tell Ajaja lijkt bijvoorbeeld te zijn vernietigd.

Iedereen spreekt schande van de vernietiging van het antieke erfgoed, maar alleen specialisten weten wat van culturen dat waren en hoe groot de schade nu eigenlijk is. Nieuwssite Sargasso heeft historicus Daan Nijssen gevraagd te gaan schrijven over de “verloren Oudheid”, en de eerste twee stukken zijn er.

Artikel over de dood van kinderen die zoeken naar Egyptische oudheden. Zoals bekend komen er nogal wat geroofde papyri op de markt de laatste jaren en dus is er een congres over papyrologie en ethiek.

======================================

DE OUDE GRIEKEN

Interessante Bronstijd-vondsten op Cyprus.

Niemand heeft ooit betwijfeld dat de Grieken mensenoffers brachten, maar als je pretendeert dat wetenschappers meenden dat het marginaal was, kun je je vondst makkelijker hypen.

Een grafkamer in Amisos aan de Zwarte Zee – en let eens op hoe zorgvuldig het woord “Grieks” wordt vermeden.

Herontdekking van een zeldzaam model Griekse helm.

En verder: Bresto, Soli, de uitspraak van het Grieks.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

Aan het rijtje standbeelden dat in Perge is gevonden, kan nu een fraaie Caracalla worden toegevoegd.

Om helemaal blij te worden: de vondst van een vloektablet uit Viminacium. Geschreven in Griekse letters, dus wel leesbaar, maar aanvankelijk volslagen onbegrijpelijk. De oplossing was eigenlijk niet zó vreemd maar wel erg leuk.

Wim Hupperetz, de directeur van het Allard Piersonmuseum, heeft vragen bij een scheepsreliëf in zijn museum.

Zo om de twee jaar worden er fragmenten gevonden van de Forma Urbis, een in marmer gegrifte landkaart van het keizerlijke Rome.

Over het einde van de antieke wereld is al een paar jaar veel te doen. Een dip in het klimaat en een epidemie, beide tijdens de regering van Justinianus, lijken een belangrijke rol te hebben gespeeld. Langzaam maar zeker krijgen we meer duidelijkheid. Inmiddels zijn de bacteriën van de epidemie met zekerheid als pest geïdentificeerd.

En verder: een prachtig mozaïek op Cyprus, een kerk in Stratonicea, Pompeii, een mozaïek uit Iconium, Toebosch’ onvolprezen Eigen Tijdschrift over de Via Appia, Metropolis, Alexandrië, Porolissum, filmpjes van Ostia, Chedworth en een leuk filmpje over de uitspraak van het Latijn.

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

Weleens een Romeins schip zien varen? Het kan op verschillende plaatsen, maar er is een nieuw schip bij gekomen, de Victoria. Op 10-11 september in Tolkamer (bij Lobith).

En verder: Zutphen en Kester.

======================================

ISRAËL EN JODENDOM

Van dik hout zaagt men planken: een steenwerkplaats is gevonden “halverwege Nazaret en Kana” – en zo wordt geïnsinueerd dat het de plek is waar de stenen kruiken vandaan kwamen waarin het water zat dat in wijn veranderde bij de bruiloft in Kana. Helemáál uitgesloten is dat ondertussen niet.

Cursus framen voor beginnen: als je maar een vertekende weergave biedt van het standaardbeeld is elke oudheidkundige vondst een sensatie. Les één: Sepforis.

Mocht u nog niet weten dat archeologie in Israël politiek is met andere middelen, lees dan even dit zinnetje: een opgraving in Bethar (in de Palestijnse gebieden) die plaatsvindt als “part of an annual event ahead of Tisha B’Av”.

Als je het hebt over de Oudheid, moet Indiana Jones worden genoemd. Ook als het gaat om een geleerde die zich bezighoudt met antieke teksten – in dit geval een palimpsest met de tekst van Jubileeën.

En verder: Nablus, Gezer (gevalletje oudheidkundige standaardoverdrijving), Gath en joods erfgoed in Saoedi-Arabië.

======================================

OVERIG

Het zal u niet zijn ontgaan dat de regering in Turkije aan het afrekenen is met haar tegenstanders. Het heeft er de schijn van dat de Oostenrijkse archeologen in Efese hun seizoen niet kunnen afmaken.

De Zwarte Dood kon zich in de eerste helft van de veertiende eeuw zo gemakkelijk verspreiden van China naar het westen omdat de Mongolen de Zijderoute hadden heropend. Bacteriën en bacillen reizen immers ook. Niemand heeft dat ooit betwijfeld, maar je kunt wat evident is natuurlijk ook presenteren als iets nieuws. Zeker als je wat poep & pies toevoegt.

Steentje in de archeologische vijver: een archeologiebedrijf kondigt aan opgegraven voorwerpen te gaan veilen omdat veel opdrachtgevers weigeren te betalen.

En verder: een oeroud gouden kraaltje en de hoed van Ötzi.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt verzorgd door Roel Salemink van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

Pax Romana: War, Peace and Conquest in the Roman World is het nieuwe boek van Adrian Goldsworthy over de agressieve oorlogen die de Romeinen voerden tegen andere volkeren en de oorlogen die ze onder elkaar uitvochten, maar ook over de langdurige periodes van vrede en voorspoed (die desondanks vaak ook gepaard gingen met bloedige veldtochten buiten Italië).

Odysseia is de geheel herziene vertaling van de Odyssee van Homeros door Imme Dros, oorspronkelijk verschenen in 1991. Dit in navolging van haar vorig jaar verschenen en bejubelde Ilias-vertaling, en even mooi uitgegeven bij uitgeverij Van Oorschot.

Richard Payne’s A State of Mixture. Christians, Zoroastrians, and Iranian Political Culture in Late Antiquity gaat over christelijke gemeenschappen binnen het Iraanse rijk van de Sassaniden tijdens de late oudheid. Ondanks dat het zoroastrisme de dominante religie was blijken de christenen grote invloed te hebben gehad en juist niet te zijn gemarginaliseerd zoals vaak is aangenomen.

Palmyra. De onvervangbare schat door Paul Veyne is een liefdesverklaring van de Franse oudhistoricus en archeoloog voor de antieke woestijnstad, waar in de afgelopen tijd veel verwoestingen hebben plaatsgevonden door IS en andere strijdende partijen. Lees de recensie van Diederik Burgersdijk op onze website.

Hoe Alexander de Grote legerplaatsen en nederzettingen stichtte tijdens zijn veldtocht in het oosten (Centraal-Azië, Baktrië en India) en hoe deze uitgroeiden tot multi-etnische steden die zowel Grieks/Macedonisch als inheems waren beschrijft Rachel Mairs in The Hellenistic Far East – Archaeology, Language, and Identity in Greek Central Asia.

======================================

DWAASHEID

Het welbeschouwd hilarische verhaal van de vijf Olympische ringen.

======================================

INTERNET

De gedigitaliseerde boeken uit de Oxfordbibliotheek zijn weer online.

======================================

EN TOT SLOT

Onverwachte ontdekking van een Griekse amfoor.

Toota witharsechwanoo!

======================================

Oude nieuwsbrieven zijn te raadplegen via de nieuwspagina van het Rijksmuseum van Oudheden en bij Aantekeningen bij de Bijbel.

Tags: ,

Een vorige keer hebben we het al een keer gehad over het nut van doelgroepbijbels. Binnenkort wordt een nieuwe doelgroepbijbel gepresenteerd, nl. de Vrouwenbijbel. De vraag die we ons dan direct stellen, is dat nou nodig

Net als de eerder uitgegeven jongerenbijbel is de vrouwenbijbel gebaseerd op de Herziene Statenvertaling, met als extra artikelen en perikopen waarin bepaalde tekstgedeelten verder worden uitgewerkt. Als we bij het Bijbelboek Ruth over Orpa lezen, dan wordt niet alleen verteld wie zij was, maar ook dat als ze door Naomi wordt teruggestuurd, dit niet naar haar vader (wat meestal de gewoonte was in die tijd), maar naar haar moeder. Er wordt uitgelegd dat op deze manier ze, als weduwe, weer een toekomst kan opbouwen. Ook in andere Bijbelgedeelten zien we dat extra aandacht is voor de vrouwen die daar worden genoemd.

Bij bijna ieder hoofdstuk zijn eye-openers waarin je relatie met God en met anderen wordt gegeven. Er zijn veel inleidingen, meditaties, biografieën en een encyclopedie. Hierdoor wordt deze Bijbel ook nog eens een belangrijk naslagwerk, vooral omdat ook aandacht wordt geschonken tussen wat je in de Bijbel leest en dit toe te passen in je dagelijks leven.

Presentatie

Op 15 september (20:00 tot 22:30 uur) vindt de feestelijke presentatie van de Vrouwenbijbel plaats in de St. Jan te Gouda. Met een afwisselend programma: lezingen, video, interviews en muziek. De presentatie is gratis en je bent hiervoor van harte uitgenodigd!. Meld je wel even aan via devrouwenbijbel.nl/presentatie.

Bestellen

Alvast reserveren kan via onze website.

Tags: ,

Augustinus

Manicheïsme is een antieke godsdienst waarin de kosmos werd voorgesteld als een eeuwige strijd tussen het goede en het kwade, tussen licht en donker, tussen geest en materie. Lange tijd is er weinig over bekend geweest: hoewel het in de Vroege Middeleeuwen een wereldreligie was, ging het manicheïsme ten onder in de concurrentie met het christendom en de islam. Er waren geen kopiisten voor de manichese teksten, die dus – zoals zoveel antieke literatuur die uit de mode raakte – verloren gingen. Alleen langs de Zijderoute, waar lange tijd allerlei religies naast elkaar bestonden, overleefde het, tot de Mongolen de laatste gelovigen doodden. De manichese opvattingen waren zodoende lange tijd vooral bekend uit de strijdschriften van hun tegenstanders, zoals Tegen de manicheeërs van bisschop Augustinus van Hippo (354-430), die enkele jaren lid was van een manichese sekte.

Aan het begin van de vorige eeuw veranderde de situatie, toen in Centraal-Azië enkele oeroude manichese teksten werden ontdekt. Verder beschikken we over de Tebessa Codex en de Keulse Mani-codex, een boekje zo klein als een luciferdoosje. De belangrijkste tekstvondsten komen echter uit de bibliotheek die in 1930 is ontdekt bij het Egyptische Medinet Madi: preken, een boek met de titel Synaxeis (“de vergaderingen”), een boek met antwoorden op vragen van gelovigen (de Kefalaia, “hoofdstukken”) en een enorm boek met manichese psalmen. De bibliotheek is samengesteld rond 400, dus in de tijd van Augustinus. Dit materiaal is de laatste jaren uitgegeven door de Chester Beatty-bibliotheek in Dublin.

Onze visie op het manicheïsme is nu een andere dan die van een kwart eeuw geleden en dat betekent dat we ook anders naar Augustinus kunnen kijken. Dat is dan ook een van de dingen die Robin Lane Fox onderneemt in zijn vorig jaar verschenen Augustine. Conversions and Confessions. Hij – ik bedoel Lane Fox – is niet de minste: in Oxford heeft hij niet te klagen over faciliteiten en hij schreef al eerder vlotte boeken over onder meer Alexander de Grote, de Bijbel, de “klassieke” wereld en Constantijn de Grote. Het is fijn dat er tenminste nog iemand is die de grote onderwerpen niet schuwt en zich niet beperkt tot het afscheiden van artikelen voor achter de academische betaalmuur. Het is fijn dat iemand de boeken schrijft die we nodig hebben. Het is minder fijn dat Lane Fox zich steeds weer aan zijn onderwerp vertilt (meer).

Ik heb Augustine met plezier gelezen, maar heb er wel kritiek op. Het ligt niet aan de opzet: Lane Fox beschrijft hoe Augustinus’ ideeën door de jaren heen veranderden en hoe dat culmineerde in de totstandkoming in 397 van de Confessiones, de “Belijdenissen”, een van de beroemdste boeken uit de wereldliteratuur. Augustine is dus geen biografie maar een geschiedenis van iemands geestelijke ontwikkeling. De problemen hebben meer te maken met het feit dat de puzzel waaraan Lane Fox zich zet, eigenlijk niet oplosbaar is.

Carrière

Augustinus werd geboren in Thagaste, het huidige Souk Ahras in noordoost Algerije, en had het geluk dat een rijk man wel iets zag in de intelligente jongeman – want intelligent moet je zijn om de Categorieën van Aristoteles door zelfstudie te begrijpen. Augustinus’ patroon zorgde ervoor dat hij een goede opleiding kreeg en de jonge man vestigde zich in Karthago als leraar in de welsprekendheid. Een belangrijke baan: in een halfgeletterde samenleving als het Romeinse Rijk, waarin alle besluitvorming mondeling plaatsvond, was het voor elke bestuurder van wezensbelang dat hij zich goed kon uitdrukken. Scholing in de welsprekendheid was daarom een voorwaarde voor iedereen die iets wilde bereiken. Die scholing hield overigens meer in dan alleen het componeren van een goede toespraak: het was een volledig cultureel programma dat iemand definieerde als beschaafde Griek of Romein.

In deze Karthaagse jaren behoorde Augustinus, zoals gezegd, bij een manichese sekte. De hoofdstukken die Lane Fox eraan wijdt, vond ik erg informatief, al troffen de beschreven rituelen me als zó bizar dat ik moeite had te geloven dat de reconstructie correct was. Een interessant probleem is hier dat we niet weten kunnen welke delen van de manichese teksten letterlijk zijn bedoeld en welke overdrachtelijk moeten worden gelezen. Waar een hedendaagse oudheidkundige een moderne christen kan vragen wat is bedoeld met het op het eerste gehoor kannibalistisch klinkende “dit is mijn lichaam”, is hij hulpeloos bij een manichese tekst.
De manichese sekte kon Augustinus niet blijvend boeien en hij was in feite afvallig toen hij in 384 naar Italië verhuisde, waar hij in de keizerlijke residentie Milaan een positie verwierf als officiële feestredenaar. Hij schurkte nu tegen de Romeinse elite aan en kon zich zelfs in een voorname familie gaan introuwen. De verlovingsringen waren uitgewisseld.

Het is een van de aardige punten in Lane Fox’ boek dat hij Augustinus consequent vergelijkt met twee van zijn tijdgenoten, Synesios van Kyrene en Libanios van Antiochië: twee mannen met dezelfde literaire belangstelling en met vergelijkbare posities in het openbare leven. Een cruciaal verschil is dat zij in staat waren hun rol te spelen, ook als dat onoprechtheid vergde, terwijl Augustinus er moeite mee had dat hij in zijn lofredes in een venditor verborum was, een woordenkramer. (De zeven uit de vierde eeuw bekende lofredes op de keizer bieden een beeld van wat van Augustinus werd verwacht en dat is weinig inspirerend.)

Crisis

Ondanks een succesvolle carrière en het vooruitzicht op nog beter was Augustinus niet gelukkig. Hij merkt ergens op dat hij verkeerde in zo’n situatie “die medici aanduiden als een crisis” en je krijgt inderdaad het idee dat hij te intelligent was om gelukkig te zijn. Het was de Milanese bisschop Ambrosius, een van de meest formidabele personen uit de Late Oudheid, die hem er uiteindelijk van overtuigde dat het christendom de grote vragen des levens beter kon beantwoorden dan het manicheïsme. Eén van de aardige trekken van Lane Fox’ boek is dat hij aangeeft dat de levensvragen waarmee Augustinus worstelde, voortkwamen uit zijn manichese achtergrond. Je kunt zijn overgang naar het christendom typeren als een bekering maar ook zien als een logische volgende stap.

Ambrosius zelf verzorgde de catechese van de bekeerlingen en behandelde daarbij, althans volgens Lane Fox, de zes dagen van de schepping. Dit punt blijkt verderop in Augustine belangrijk te zijn. Zoals alle biografen besteedt ook Lane Fox veel aandacht aan het moment – een gesprek in een tuin – waarop Augustinus besloot dat zijn christendom aseksueel zou zijn. Dit was een opmerkelijk besluit, want celibaat was in de Oudheid ongebruikelijk en zelfs manicheeërs (die meenden dat de voortplanting een slechte zaak was omdat zielen zo opgesloten raakten in de materie) wezen seks niet zo strikt af. Ook het christendom had nog een klein millennium weinig te melden over seksualiteit. Augustinus’ keuze heeft hem in de jaren zeventig de reputatie gegeven een seksuele frustraat te zijn geweest die zijn moedercomplex aan het latere christendom zou hebben doorgegeven, maar die interpretatie staat haaks op wat we weten van zowel Augustinus als de seksuele moraal in de Vroege en Volle Middeleeuwen.
Augustinus’ keuze voor het celibaat betekende het einde van zijn verloving en daarmee van zijn carrière. Een man uit de provincie kon zich niet permitteren een machtige aristocratische familie te bruuskeren en toen hij ook nog problemen kreeg met zijn stem, was dat tevens het einde van zijn redenaarschap. Hij keerde terug naar Afrika, naar Thagaste, waar hij een soort klooster stichtte. De leefwijze lijkt hem te zijn bevallen en toen hij later naar de havenstad Hippo (Annaba) verhuisde, stichtte hij een tweede klooster.

Of eigenlijk: zijn derde, want in Italië had hij al eens een maand met een groep vrienden een huis gedeeld. Lane Fox wijst er niet expliciet op, maar het viel me op wat een enorm charisma Augustinus moet hebben gehad. Dat lijkt me althans de enige verklaring waarom zo vaak zo veel mensen met hem een woongemeenschap wilden vormen. Je krijgt ook het idee dat hij het volkomen normaal vond dat mensen hem volgden: eerst naar het manicheïsme, toen naar het christendom. De Augustijnse regel, geschreven in hetzelfde jaar als de Confessiones, documenteert hoe Augustinus het kloosterleven zag.

Vragen

Augustinus mocht in het klooster dan een prettige levensvorm hebben gevonden, hij bleef twijfelen. Hij denkt in vragen – als manicheeër al en na zijn bekering tot het christendom niet minder. We herinneren ons dingen, maar waar komen die herinneringen vandaan? Hoe kan in zoiets kleins als ons lichaam zo onmetelijk veel informatie liggen opgeslagen? En hoe zit het met voorstellingen die we ons kunnen maken van dingen die we nog nooit hebben gezien? Of neem dit: als kind denk en redeneer je als kind, als volwassene denk je weer anders, maar waar is die kindertijd gebleven?

In feite was Augustinus begonnen de diepten van de menselijke geest te peilen en onderzocht hij wat “ik” nu eigenlijk was. Dat levert fenomenaal proza op dat in feite onvertaalbaar is. “Jij (= God) zat dieper in mij dan ikzelf” is omslachtiger dan het laconieke Latijnse interior intimo meo. (Let op het beginrijm en het klankspel.) Of bedenk eens wat mihi quaestio factus sum, “ik ben mezelf een raadsel geworden”, van indruk moet hebben gemaakt op lezers die anderhalf eeuw leefden voordat Freud het onbewuste uitvond.

Sommige antwoorden zijn beroemd geworden. De manicheeërs vonden het joods-christelijke scheppingsverhaal maar vreemd omdat het veronderstelde dat God de wereld had geschapen. Dat betekende dus dat God van mening was veranderd, dus veranderlijk was en dus onvolmaakt. “Wat deed God voordat hij de wereld schiep?” was de manichese strijdvraag. Augustinus wees erop dat die vraag zinloos was omdat er voor de schepping ook geen tijd was.

En: als God volmaakt is, is hij dus ook onaantastbaar, maar waarom zou hij dan strijden tegen het kwaad? En: als God en de schepping goed zijn, waar komt dan het kwaad vandaan? Augustinus’ blijvende bijdrage aan de christelijke leer is het idee van een erfzonde, die door Lane Fox vakkundig in perspectief wordt geplaatst: het idee deed al de ronde in Afrika en was te herleiden tot een onjuiste vertaling van de Bijbel, die in Afrika werd gelezen in het Latijn. Lane Fox lijkt overigens een kans te missen een verband te leggen tussen enerzijds de erfzonde – de menselijke zwakte, ons onvermogen te willen wat we zouden moeten willen – en Augustinus’ afwijzing van seksualiteit, die een vorm van controleverlies is.

Nog een vraag: hoe verhield Gods almacht zich tot de vrije wil van de mens? Augustinus’ gedachten ontwikkelden zich en hij concludeerde uiteindelijk dat we gepredestineerd zijn. Dit betekent dat God sommige mensen schept om uiteindelijk in de hemel te komen en anderen om naar de hel te gaan, een denkbeeld dat naar onze maatstaven misdadig is. Predestinatie is uit de mode. Net als celibaat en erfzonde overigens. Augustinus is momenteel nogal onmodieus.

Wat het desondanks de moeite waard maakt de Confessiones te lezen is de eerlijkheid waarmee hij destijds, in 397, vragen stelde en probeerde te beantwoorden. We kennen zijn twijfels en dat maakt hem toch “een van ons”, zelfs al zijn zijn antwoorden in onze ogen vreemd en kunnen we de urgentie van zijn vragen niet navoelen. Hij meende dat hij rusteloos was geweest tot hij geborgen was in God, maar de passie waarmee hij zich tot op hoge leeftijd in allerlei polemieken stortte, suggereert dat hij nooit werkelijk rust heeft gevonden.

In de eerste negen boeken van de Confessiones vertelt hij wie hij was: een autobiografie waarmee hij toont dat God steeds bij hem was en zijn leven leidde. Tegelijk was het een weerlegging van het gerucht dat de ronde deed sinds hij in 395 op onregelmatige wijze tot bisschop in Hippo was benoemd: dat hij in feite manicheeër was gebleven. De vier laatste boeken vertellen wij hij was toen hij de Confessiones dicteerde en hier verkent hij de diepten van zijn ziel en de aard van de schepping. Ook hier rekent hij af met manichees gedachtegoed.

Hermeneutische cycli

Zoals gezegd vond ik Lane Fox’ Augustine. Conversions and Confessions een fijn boek om te lezen en ik heb er genoeg moois in gevonden. En toch overtuigde het me niet: er zit te veel speculatie in. Nu is dat onvermijdelijk bij dit onderwerp, dat, als ik het wat deftig mag uitdrukken, een dubbele hermeneuse veronderstelt.

“Hermeneuse” is de kunst om anderen goed te begrijpen. In een gesprek is dat natuurlijk niet zo moeilijk want als je iets niet snapt, kun je opheldering vragen. Het wordt al iets lastiger als je iets leest, want dan moet je de auteur zien te bereiken. Als de auteur dood is, schreef in een vreemde taal en leefde in een ons volstrekt vreemde samenleving, is antwoord uitgesloten. De aanname achter de wetenschappelijke hermeneuse is dat we desondanks toch zijn bedoeling wel enigszins kunnen benaderen: we lezen een tekst, vormen een beeld van het geheel en begrijpen – als we de tekst herlezen – de details beter doordat we weten wat we mogen verwachten, en doordat we de details nu snappen, begrijpen we de hoofdlijn weer beter. Dat is een in principe eindeloze cyclus, waarin je steeds beter begrijpt wat de tekst betekent, zeker als je haar leest met andere teksten en dezelfde cyclus toepast op de antieke samenleving. Zo zou je inzicht in een oude tekst uit een vervlogen tijd moeten groeien, maar de discussies die al twee millennia over de Bijbel worden gevoerd illustreren dat het niet per se leidt tot consensus. Er blijft een fors subjectief element.

Als Lane Fox probeert de ontwikkelingsgang naar de Confessiones te reconstrueren, krijgt hij op twee niveaus met dat probleem te maken. De Confessiones vormen een belangrijke bron voor Augustinus’ leven en Lane Fox moet sowieso met deze tekst de hermeneutische cyclus doorlopen om Augustinus’ Werdegang te begrijpen. De tekst is echter zélf ook deel van zo’n cyclus, namelijk die van de Augustinus van het jaar 397 en zijn jongere zelf. Lane Fox is zich de problematiek bewust: zo legt hij bijvoorbeeld uit waarom hij aanneemt dat de scene in de tuin, waarin Augustinus komt tot zijn specifieke keuzes binnen het christendom, geen verdichting van de oudere Augustinus kan zijn die wil verwijzen naar de Tuin van Eden of Getsemane.
Je kunt alert op dit probleem blijven, maar het gaat daarmee niet weg en Lane Fox kiest uiteindelijk voor het presenteren van schijnzekerheden. Zo oppert hij – hypothese één – dat bisschop Ambrosius van Milaan, toen hij Augustinus in de Paasnacht van 387 doopte, zesmaal voor de doopkandidaten preekte over het scheppingsverhaal en dat we die preken over hebben in het op naam van Ambrosius overgeleverde De zes dagen van de schepping. Dat is op zich geen vreemde theorie en het kan heel goed waar zijn. Maar aan het einde van het boek, als Augustinus zelf bisschop is en mensen moet voorbereiden op hun doop in de Paasnacht, laat Lane Fox Augustinus eveneens preken over dit onderwerp, aangezien – hypothese twee – de bisschop van Hippo zijn Milanese voorbeeld wel vaker volgde. Het is niet onmogelijk, maar Lane Fox stapelt nu hypothese op hypothese.

Hij gaat zelfs nog een stap verder. Hij meent dat Augustinus de Confessiones niet, zoals meestal wordt aangenomen, heeft geschreven in de loop van een wat langere periode maar dat hij ze in betrekkelijk korte tijd heeft gedicteerd en wel in het voorjaar van 397. Opnieuw een verdedigbaar en vermoedelijk zelfs juist idee, maar het is alweer een hypothese, de derde. Lane Fox oppert nu – hypothese vier – dat Augustinus, die volgens de tweede hypothese rond Pasen 397 over de zes dagen van de schepping preekte, met zijn hoofd bij Genesis was toen hij de laatste boeken van de Confessiones dicteerde.

Zo zijn er wel meer voorbeelden. Dit soort speculaties zijn onvermijdelijk en het is niet heel nihilistisch te zeggen dat ieder historisch feit een reeks aannames veronderstelt en daardoor in meerdere of mindere mate hypothetisch is. In Lane Fox’ Augustine zijn er echter simpelweg te veel speculaties en je hoeft geen specialistische opleiding te hebben gevolgd om het opstapelen van hypothesen te herkennen. Zou ik dit boek hebben geschreven, ik zou vaker hebben verteld dat we dingen niet weten konden.
Voor een eerste kennismaking met Augustinus zou ik daarom andere boeken adviseren. Augustine of Hippo van Peter Brown was in 1967 een sensatie omdat het de kerkvader stevig plaatste in zijn laatantieke context en van dit mooie boek is onlangs een geactualiseerde editie verschenen. Garry Wills heeft in Saint Augustine (1999) iets meer dan 150 bladzijden nodig om de auteur van de Confessiones als een normaal mens te presenteren.

Dat zouden de boeken zijn die ik u in eerste instantie zou aanraden, maar Lane Fox’ Augustine. Conversions and Confessions is zeker de moeite waard om daarna te lezen. Ik mag dan niet van alles overtuigd zijn, het is fijn geschreven en hoe dan ook is Augustinus een van de weinige mensen uit de Oudheid over wie we zó veel weten.

Jona Lendering

Tags: ,

Na de heroprichting van Israël in 1948 kreeg het Bijbelboek een hernieuwde aandacht, er werden veel kibbutzim opgericht en de veelal jonge holocaust overlevenden werden getroffen door de schitterende natuur, na de aliyah van Joden uit Jemen kwamen ze in contact met hun Semitische verleden. Dit in combinatie met de vele opbloeiende liefdes, identificeerden zij zich met de beschrijvingen in Hooglied. Net als vele andere gedeelten uit de Bijbel vatten ze die letterlijk op en zagen als diepere betekenis ervan dat dit hun geestelijke erfenis was. Veel liederen werden gecomponeerd met oriëntaalse invloeden, waarbij regelmatig hele Bijbelgedeelten werden overgenomen.

Een van deze liederen is van de Israëlische zanger Ben Snof die een passage uit Hooglied 6:13 en 11 zingt (vetgedrukt staat niet in de Bijbeltekst). Onder het nummer staat de Hebreeuwse tekst met een Nederlandse vertaling, tijdens het zingen worden sommige stukjes herhaald, dus let goed op als je even de tekst kwijt bent.

hoy šûḇî šûḇî haššûlammîṯ
Keer terug, keer terug, o Sulamitische!
šûḇî wəneḥĕzeh-bāḵə
Keer terug, wij willen je zien!
hoy mah-teḥĕzû baššûlammîṯ
Wat zien jullie in de Sulamitische?
kiməḥōlaṯ hammaḥănāyim:
Zij is als een straatdanseres.

’el-ginnaṯ ’ĕḡwōz yāraḏətî
Naar de notentuin ben ik afgedaald,
lirə’wōṯ bə’ibê hannāḥal
om de nieuwe knoppen in de vallei te bekijken,
lirə’wōṯ hăfārəḥâ hagefen
om te zien of de wijnstok uitloopt
hēnēṣû hārimmōnîm:
en de granaatappelbomen gaan bloeien.

4x
hoy šûḇî šûḇî haššûlammîṯ
Keer terug, keer terug, o Sulamitische!
šûḇî wəneḥĕzeh-bāḵə
Keer terug, wij willen je zien!
hoy mah-teḥĕzû baššûlammîṯ
Wat zien jullie in de Sulamitische?
kiməḥōlaṯ hammaḥănāyim:
Zij is als een straatdanseres.

Tags: , ,

Dit is de 132e aflevering van de Livius Nieuwsbrief met nieuws over de Oudheid. De nieuwsbrief is gratis; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

Jona Lendering (redactie)

======================================

LIVIUS’ EIGEN NIEUWS

Een greep uit het Liviusaanbod: dit najaar is er een cursus over Mesopotamië in Zoetermeer, behandelen we de geschiedenis van het Midden-Oosten in Zaanstad, komt in Gouda de Bronstijd aan de orde, worden de Vroege Middeleeuwen behandeld in Hoorn, Bussum, Amsterdam en Schagen, kunt u naar Dronten voor islamitisch Spanje, hebben we het in Haarlem over de pausen en kunt u alles wat u wilde weten over de Politionele Acties vernemen in Bussum. En de Vrienden van Livius organiseren in Amsterdam een lezingenmiddag over antiek noordelijk Afrika.

We zijn nog steeds volop bezig met het omzetten van de Livius.org-nieuwssite, maar Michiel Gybels schreef nieuwe stukken over de Lycische steden Sillyum en Limyra.

In recensies schreef uw redacteur over het belang van de klassieken, de problemen bij het schrijven over de Oudheid, een joodse geschiedenis die eerder “inspirational literature” is, de bestudering van het antieke Baktrië, het belang van Romeins re-enactment, een goede vertaling van Ammianus die niet uit de verf komt door onvoldoende redactionele steun, een geschiedenis van Rome door een historica die denkt dat u alles wel kritiekloos gelooft en een egyptoloog die u wél serieus neemt.

In de reeks museumstukken: een Griekse vervloeking, het portret van Marcus Antonius, TS met een opmerkelijke herkomst, de Peutinger landkaart, Koptisch textiel en onbegrijpelijk glas.

Plus: Sapfo en pyrrhonisme.

======================================

HET MOOISTE VAN DE MAAND

In onze erkend subjectief “het mooiste van de maand” genoemde rubriek dit keer het bericht dat het Vaticaan het Vaticaanse Vergilius-handschrift heeft gedigitaliseerd.

======================================

EGYPTE

Leuk stuk over het graf uit de Vallei der Koningen dat bekendstaat als KV55.

Het maandelijkse gesleep met mummies: 1, 2.

En verder: forten aan de Midden-Nijl.

======================================

HET OUDE NABIJE OOSTEN

Hoe wilt u worden betaald? Nou gewoon, in bier.

Handig overzichtsartikel over de Feniciërs (let niet op de idiote kop).

En verder: Şahmuratlı, Lagash, Babylon en Amlash.

======================================

BLOED-OUDHEDEN

Verwoestingen in Nimrud en schade aan het museum van Aleppo, dat al maanden vlakbij het front ligt. De UNESCO herinnert eraan dat plundering en vandalisme oorlogsmisdaden zijn. De rol van ISIS in de internationale handel in oudheden – maar alle partijen bezondigen zich eraan en er zijn rapporten over plunderingen in Palmyra door het Russische leger.

En een boeiende reconstructie van de laatste twee weken van ISIS in Palmyra.

======================================

DE OUDE GRIEKEN

Zo elke drie maanden is er weer een stuk over het Antikythera-mechanisme en elke drie maanden worden er weer nieuwe geheimen onthuld. Meestal is het iets dat we al wisten, dus uw redacteur laat het maar een beetje op z’n beloop, maar laten we er eens wél naar linken. U mocht eens denken dat er géén nieuws over zou zijn.

Ruim veertig scheepswrakken bij Fourni, allemaal gevonden binnen één jaar.

En verder: Akrotiri, Orthi Petra, Kition (Cyprus), Side (Turkije) en Despotiko.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

Alleen een muntschat in Catalonië en verder berichten over Magnesia, Cyzicus en Sarmizegetusa.

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

Handig getimed, zo rond de Nero-expositie in Trier: de identificatie van het slagveld bij Rigolodunum, waar Cerialis een begon maakte met het oprollen van de Bataafse Opstand. De interpretatie dat hier een einde kwam aan “het vrije Keltendom”, is pertinent onzinnig.

Interessant: bijna industriële kalkverbranding in Enns aan de Donau.

Het maandelijkse lijstje uit Groot-Brittannië: Cambridge (“het Britse Pompeii”), gezichtsreconstructie van een Bronstijdvrouw, Market Harborough, Arbeia, een enorme muntschat in Cheshire, het amfitheater van Chester en Congresbury.

En verder: vandalisme van hunebedden, Markdorf, Kester, Paderborn, Honselersdijk, en het archeologisch depot van de Nederlandse provincie Limburg verhuist naar het stevig aan de weg timmerende Heerlen.

======================================

ISRAËL, JODENDOM EN CHRISTENDOM

Met veel tamtam gebracht: de ontdekking van een grafveld bij Ashkelon. Dat zal nieuw licht werpen op de Filistijnen maar op de toekomstige conclusies werd al vrolijk vooruitgelopen.

En verder: Hazor, de muren van Bethsaida (hoofdstad van het IJzertijdrijk Geshur), echt interessant nieuws uit Jeruzalem en een pottenbakkerij in Shlomi.

Een christelijke basiliek uit Onogur (Bulgarije).

======================================

OVERIG

Het ontstaan van de akkerbouw – verschillende keren op verschillende plaatsen in het Zagrosgebergte.

En verder: de klanken van het Proto-Indo-Europees, Yerevan, Bazira (ooit belegerd door Alexander de Grote) en de laatste aflevering in de Elgin-soap.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt verzorgd door Roel Salemink van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

Een nieuwe vertaling van de Odyssee heeft even op zich laten wachten, maar nu is die er eindelijk in de prestigieuze Perpetua-reeks: verzorgd door de Belgische classicus Patrick Lateur en getiteld Odyssee. Een zwerver komt thuis.

In de Loeb Classical Library is een nieuwe vertaling verschenen van de Julius Caesar’s Civil Wars door classica Cynthia Damon, die bekend staat als een van de voornaamste Caesar-kenners ter wereld. Iedereen kent de Gallische Oorlog, maar Caesar heeft ook nog geschreven over de burgeroorlogen die hij voerde in Italië, Spanje en Griekenland.

Afvallige Contra Afvalligen is een keuze uit de geschriften van keizer Julianus, ook bekend als de Afvallige vanwege zijn antichristelijke houding. Zijn tekst Tegen de Galileeërs en het satirische Baardhater zijn compleet opgenomen en verder zijn er verschillende brieven en redevoeringen. Vertaald en verzorgd door Kees Meijling

Staatsvorming in het Nabije Oosten en het Mediterrane gebied is het onderwerp van The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean. Het boek omspant 4000 jaar van de vroegste stadstaten tot het Romeinse Rijk en gaat in op politieke, militaire en ideologische aspecten.

In the Land of a Thousand Gods. A History of Asia Minor in the Ancient World is het monumentale werk van de Duitse oudhistoricus Christian Marek over de geschiedenis van Asia Minor van de vroege prehistorie tot en met de Romeinse tijd.

======================================

En dat was het voor deze keer: het is zomer en er is weinig nieuws.

Toota witharsechwanoo!

======================================

Oude nieuwsbrieven zijn te raadplegen via de nieuwspagina van het Rijksmuseum van Oudheden en bij Aantekeningen bij de Bijbel.

Meer weten over de Oudheid? Neem een abonnement op Ancient History Magazine. Het net verschenen vijfde nummer gaat over Griekse sportfestivals en hoewel de Olympische Spelen worden genoemd, vervelen we u er niet mee en leggen we de nadruk op al die andere festivals.

Tags: ,

Dit is de 131e aflevering van de Livius Nieuwsbrief met nieuws over de Oudheid. De nieuwsbrief wordt gratis verstuurd naar ruim 6000 abonnees. Voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

Jona Lendering (redactie)

===========================

LIVIUS’ EIGEN NIEUWS

Een greep uit het Liviusaanbod: dit najaar is er een cursus over Mesopotamië in Zoetermeer, behandelen we de geschiedenis van het Midden-Oosten in Zaanstad, komt in Gouda de Bronstijd aan de orde, worden de Vroege Middeleeuwen behandeld in Hoorn, Bussum, Amsterdam en Schagen, kunt u naar Dronten voor islamitisch Spanje, hebben we het in Haarlem over de pausen en kunt u alles wat u wilde weten over de Politionele Acties vernemen in Bussum.

Uw redacteur plaatste wat oude recensies online van boeken over de Bronstijd, de Trojaanse Oorlog, Alexander de Grote, Karthago, Lucretius, de ondergang van het heidendom en Byzantijnse oorlogvoering. Plus een recensie van een nieuw boekje over Plinius de Jongere. Tevens begon uw redacteur een reeks over klassieke literatuur en hij behandelde daarbij heldendicht (1, 2, 3) en leerdicht.

In de reeks museumstukken: Aquillius, een Spaanse herbergierster, een damnatio memioriae, de vrouw van Allah en het portret van Justinianus.

Uw redacteur kreeg tevens een prijs en schreef daarom zijn eigen necrologie.

======================================

HET MOOISTE VAN DE MAAND

In onze erkend subjectief “het mooiste van de maand” genoemde rubriek dit keer een verrukkelijk stuk onderzoeksjournalistiek over het zogenaamde Evangelie van de Vrouw van Jezus. Ariel Sabar speurde de vervalser op. Harvard, dat tegen beter weten in volhield dat de snipper echt was, wist ook de retractie te verprutsen.

======================================

EGYPTE

Hé, die piramide staat scheef.

De dolk van Toetanchamon had een ijzeren punt. De theorie dat dit metaal van een meteoriet afkomstig is, is al jaren oud – de nieuwswaarde van dit bericht is nul.

En verder: KV55 en het tweede schip van Cheops.

======================================

HET OUDE NABIJE OOSTEN

Nieuw licht – nou ja, zó nieuw is het nu ook weer niet – op de eerste steden in het Midden-Oosten.

Het gebeurt niet vaak dat de hoofdlijnen van de antieke chronologie grondig moeten worden aangepast, maar er zijn aanwijzingen dat de Induscultuur aanzienlijk ouder is dan altijd werd aangenomen.

Een van de favoriete plekken van uw redacteur: Byblos, waar de haven is geïdentificeerd. We weten nu eindelijk waar Wen-Amun zijn tijd doorbracht. (En let maar niet op de foto’s: een Steentijdbouwwerk en een Kruisvaarderskasteel.)

En verder: Uşaklı.

======================================

BLOED-OUDHEDEN

ISIS wordt teruggedrongen maar is nog steeds in staat vernietigingen aan te richten, zoals in Nineve. Artikel over de gevolgen voor de Iraakse nestoriaanse christenen.

Om in de gaten te houden: het Syrische leger nadert Resafa, een laatantieke, versterkte nederzetting waar we de afgelopen maanden geheel niets over hebben gehoord. Is daar geplunderd of zijn de ruïnes met rust gelaten?

En nog een samenvatting van de schade aan Nineve – lees vooral de drie laatste alinea’s.

Tot slot een uitstapje naar Turkije, waar een reliëf uit Ereğli is verdwenen.

======================================

DE OUDE GRIEKEN

De Kasteel van Amstel-prijs voor het nieuwsbericht waarmee op de schandaligste wijze naar aandacht wordt gehengeld, gaat naar dit artikel: een Griekse archeoloog beweert een deel van een Bronstijd-troon te hebben gevonden. Tja.

Leuk artikel over de Griekse mysteriegodsdiensten.

Een prachtig stuk over de koningsgraven uit Pergamon, met lekker grote foto’s.

En verder: Athene (Kerameikos), Piraeus, opgravingen in Nicomedia en een graf bij Pafos.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

Uit de stad zelf: het Colosseum is heropend.

Om helemaal blij van te worden: prachtige foto’s van een nieuw mozaïek in Zeugma – met een opvallend vroege datering. Ook mozaïeken in Kirikkale.

Paardenraces in de hitte zijn niet zo goed voor het paard. Daar hadden ze in Carthago iets op gevonden.

En verder: een mijlpaal in Bulgarije van Philippus Arabs, een Romeinse villa in Bolzano, vier skeletten in Pompeii en Pompeii’s Villa van de Mysteriën.

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

Hunebedden en astronomie: een ietwat curieuze theorie. En vandalisme.

In Neuss is de haven geïdentificeerd en in Augsburg het Romeinse badhuis.

Ondanks claims van het tegendeel voegen acht goudstukken, hoe fraai ook, niets toe aan wat we al weten over het gevecht in Kalkriese.

Het maandelijkse lijstje uit Groot-Brittannië: wat munten uit Devon (behoorlijk gehypet), Lincoln en 52.000 Romeinse munten.

En verder: Bronstijd/IJzertijd-grafveld bij Aalst (filmpje).

======================================

ISRAËL, JODENDOM EN CHRISTENDOM

Hé, dat is raar: deze maand alleen iets over ezels en over een mozaïek in Lod. Zelfs geen ruzie over Jeruzalem.

======================================

RE-ENACTMENT

Een fijn artikel in De Volkskrant over Romeins re-enactment legt uit waarom het meer is dan een rare hobby. In dat stuk wordt ook aangekondigd dat een groep, Pax Romana, een week lang de wacht gaat houden in De Meern. Zo’n leefexperiment ligt op de grens van re-enactment en experimentele archeologie en kan leiden tot leuke inzichten. Het crowdfundingsproject vindt u hier.

======================================

DNA

Het belang van DNA-onderzoek voor de bestudering van de oude wereld: er is – naast teksten, vondsten en vergelijkingen – een vierde venster op de Oudheid geopend.

Daan Nijssens meer persoonlijke visie op hetzelfde onderwerp hier.

En wat van conclusies u mag verwachten: Grieks DNA in Pakistan? (De associatie met Alexander de Grote verdient wat wantrouwen en de datering is verdacht precies.)

En nog wat niet-menselijke DNA: is de landbouw tweemaal ontstaan in het Midden-Oosten?

======================================

OVERIG

Het zal de trouwe lezers van deze nieuwsbrief niet zijn ontgaan dat vrij veel ruimte wordt besteed aan het doorprikken van de overdreven claims waarmee universiteitsmensen hun vondsten hypen (en hun vak beroven van respectabiliteit). Maarten Keulemans schreef een goed stuk over dit probleem, dat breder is dan de oudheidkunde. Welgemeende raad: als je niks te melden hebt, schrijf dan eens géén persbericht.

En verder: de domesticatie van de hond, Punische graven op Malta, een Getisch graf en een ceremonieel platform bij Petra.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt verzorgd door Roel Salemink van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

In The Empire That Would Not Die: The Paradox of Eastern Roman Survival, 640-740 laat John Haldon zien dat het zeer verwonderlijk is dat het Oost-Romeinse Rijk in de zevende eeuw na Christus wist voort te bestaan.  In de zesde eeuw, onder keizer Justinianus was het de grootste staat in het Mediterrane gebied, maar het werd rond 700 bijna overrompeld door de moslims.

Van de American University in Cairo Press zijn enkele interessante titels in paperback verschenen. Van de bekende Duitse egyptoloog Jan Assman is er From Akhenaten to Moses. Ancient Egypt and Religious Change over de overgang van polytheïsme naar monotheïsme in het oude Egypte. Van de Britse egyptoloog Aidan Dudson is er Poisoned Legacy: The Fall of the Nineteenth Egyptian Dynasty over de burgeroorlog die volgde op de dood van farao Ramses II.

Romeinse politiek in het nieuwe boek van Constantijn-kenner Noel Lenski Constantine and the Cities. Imperial Authority and Civic Politics en in Heart of Rome. Ancient Rome’s Political Culture van historicus Jan Blits. Lenski richt zich op de relatie tussen de keizer en zijn onderdanen en de rol van het opkomende christendom daarin. Blits gaat in op de politieke instituten van de Romeinse Republiek.

Mycenae. From Myth to History gaat over de ontdekking en het opgraven van Mycene, de stad van Agamemnon. Heinrich Schliemann, Michael Ventris en Arthur Evans hebben er opgegraven en in dit boek wordt hun werk beschreven aan de hand van foto’s van de Amerikaanse fotograaf Robert McCabe. Zijn foto’s stammen uit de jaren 50 en 60, dus van voor de tijd van het massatoerisme, en geven een schitterend beeld van deze bijzondere plek.

======================================

DWAASHEID

Ovidius is véél realistisch om te worden gelezen.

======================================

EN TOT SLOT

Wat geef je iemand die alles al heeft? Een spel Mycenopoly natuurlijk!

Toota witharsechwanoo!

======================================

Meer weten over de Oudheid? Neem een abonnement op Ancient History Magazine. Het vijfde nummer verschijnt tijdens de Olympische Spelen en gaat over de Nemeïsche Spelen, de Isthmische Spelen en de Pythische Spelen. En ook over lokale sportfestivals op Rhodos en in Antiochië.

Tags: ,

1. Inleiding

In Jozua 2:2-7 lezen wij dat Jozua twee spionnen in het geheim naar het gebied rondom Jericho stuurde. Zij moesten het gebied bekijken en vooral observeren hoe sterk de stad Jericho was. De spionnen belandden bij Rachab de hoer en nadat de koning had gehoord dat die nacht twee spionnen van Israël bij haar waren gekomen, gaf hij Rachab het bevel dat zij de twee spionnen moest uitleveren. Rachab, had ondertussen de twee spionnen verborgen en vertelde aan de boodschappers van de koning dat zij niet wist waar deze twee mannen vandaan kwamen en liet in het midden of deze spionnen alweer weg waren.

Om deze mannen te beschermen vertelde Rachab hier niet de waarheid, de vraag die wij ons kunnen stellen is: “Keurde God deze leugen goed”?

Gedurende mijn onderzoek zijn twee hoofdstellingen te lezen namelijk:

  1. God keurde de leugen van Rachab niet goed. Een leugen is zowel in het Oude Testament als in het Nieuwe Testament altijd en overal een zonde. Het is een leugen die tegen het 9de gebod U zult geen vals getuigenis spreken tegen uw naaste ingaat.
  2. God keurde deze leugen goed. Omdat in dit geval Zijn volk gered werd.

2. Rachab

Rachab komt in het Oude Testament alleen voor in Jozua de hoofdstukken 2 en 6. Zij is de enige vrouw in de Bijbel met deze naam. In het Nieuwe Testament, wordt zij genoemd in Mat. 1:5 het geslachtsregister van Jezus, in Heb. 11:31 als een van de geloofshelden en Jacobus noemt haar in Jak. 2:25.

De naam Rachab heeft de betekenis: Ruim zijn, of wijd zijn (van Beek 1981:45).

In Joz. 2:1 wordt verteld dat Jozua twee verspieders het land Kanaän in stuurde om het land te verkennen. In Jericho gingen zij het huis van van een hoer binnen, wiens naam Rachab was.

2.1. Rachabs beroep

Het woord wat hier voor hoer wordt gebruikt is zona, en betekent ‘hoer’. (Paul2006:OSB). Van Beek zegt over dit woord zona: “Rabbijnse commentatoren hebben het verband gezien met de stam zon, waarvan mazon, spijs, is afgeleid en meenden dat het beroep van Rachab in de eerste plaats die van herbergierster is geweest“. Van Beek en Paul wijzen erop dat Flavius Josephus in zijn boek de Joodse Oudheden schrijft dat de verspieders hun intrek namen in een herberg (van Beek1981:46; Paul2006:OSB). Tevens wijzen beiden ook naar de codex Hammurabi. In deze codex staat geschreven:

Wanneer verdachte personen zich ophouden in de zaak van een herbergierster en zij heeft nagelaten deze mannen vast te houden en aan het paleis over te geven, dan zal deze herbergierster gedood worden” (van Beek1981:46; Paul2006:OSB).

3. De leugen van Rachab

Rachab bevond zich in een niet benijdenswaardige situatie. Om de spionnen te redden moest Rachab liegen tegen de boodschappers van haar koning. In “Was Rahab’s lie a sin”, wordt aangegeven dat meerdere commentatoren aangeven dat in dit geval liegen een zonde van een lagere orde is om zo een grote zonde te voorkomen (Barnes 1995:1).

In de Bijbel zijn een aantal noodleugens bekend, om er een aantal te noemen: In Ex. 1:15-21 wordt beschreven dat de vroedvrouwen van de Hebreeuwse vrouwen een leugen vertelden om de pasgeboren baby’s te redden. Een andere leugen wordt beschreven in 1 Sam. 19:14-17. Michal loog tweemaal tegen haar vader, koning Saul, om David en haarzelf te redden van de dood. Over een andere leugen kunnen wij lezen in 2 Sam. 17:17-21. Ahimaaz en Jonathan, twee mannen van David, worden door een onbekend gebleven vrouw beschermd voor de mannen van Absalom. Zij verstopte de mannen in een put en vertelde de mannen van Absalom een leugen, zodat zij niet gedood werden.

3.1. Visie: God keurde de noodleugen van Rachab af

Een argument dat pleit dat God in principe de noodleugen niet goedkeurt kunnen wij lezen in Ex. 20:16 U zult geen vals getuigenis spreken tegen uw naaste. Deze tekst wordt diverse keren bevestigt door de Bijbel heen, zoals in Ex. 23:1, Lev. 19:11 en in het Nieuwe Testament: Col.3:9 en Ef. 4:25.

In het boek “Oriëntatie in de Christelijke ethiek” wordt beschreven, met betrekking tot de noodleugen dat gehoorzaamheid aan God, in het negende gebod, boven alles gaat (Velema 1990:131). Velema geeft aan dat een noodleugen een botsing is van plichten. Naar mijn interpretatie is, wat Velema bedoeld, dat je beiden gehoorzaam moet zijn (Velema 1990:124).

In het geval van de noodleugen, zoals bijvoorbeeld die van Rachab, dan betekent dit volgens Velema, dat het 9de gebod van kracht blijft (Velema 1990:131). Velema schrijft hierover: Wie hier het gebod niet van kracht acht, ontslaat degene die het gebod in de relatie tot een ander misbruikt ook van schuld.—Het mes snijdt altijd aan twee kanten. Wij willen het gebod laten staan en de botsingen signaleren als gevolg van ongehoorzaamheid van een van de betrokken partijen. De gehoorzaamheid aan God gaat boven alles. Dat God deze gehoorzaamheid vraagt is niet voor tweeërlei uitleg vatbaar (Velema 1990:131).

Deze visie klinkt absoluut en helder maar het lijkt in tegenstelling te zijn met wat de schrijver van de Hebreeënbrief en Jakobus schrijven:

Hebr. 11:31 Door het geloof is Rachab, de hoer, niet omgekomen met de ongehoorzamen, omdat zij de verkenners met vrede had ontvangen.

Jak. 2:25 En is Rachab, de hoer, niet op dezelfde manier uit werken gerechtvaardigd, toen zij de boden heeft ontvangen en langs een andere weg heeft laten weggaan?

Hoewel Velema o.a. Rachab noemt met betrekking tot de noodleugen, geeft hij geen antwoord op de vraag: “Hoe kan God juist iemand rechtvaardig verklaren terwijl deze tegen zijn wil is gegaan” (Velema1990:125).

3.2 Visie: God keurde de leugen van Rachab goed.

De Studiebijbel geeft aan dat hoewel de leugen van Rachab in onze westerse zin een leugen zou zijn, maar naar oosterse opvatting dit niet het geval is, omdat mensenlevens op het spel staat. En daarom ook geen overtreding was van het 9de gebod (Paul 2006:OSB). In het verlengde verwijst de Studiebijbel naar het commentaar van Ex. 1:19. Deze schrijft hier over:

Over het uiten van een ‘noodleugen’ zoals die van Sifra en Pua en later in Israëls geschiedenis die van Rachab (Joz. 2:5; vgl. verder 2 Sam. 17:20) is in de loop van de kerkgeschiedenis heel verschillend gedacht. Sommigen hebben deze handelwijze afgewezen met een beroep op het negende gebod. We lezen echter dat God de vrouwen juist zegent voor hun handelwijze: Hij doet hun wel (vs. 20). Ook Rachab wordt later geprezen voor haar handelwijze (Joz. 6:25; Heb. 11:31; Jak. 2:25). In ‘burgerlijke ongehoorzaamheid’ stellen zij Gods norm boven die van de overheid. De geboden van God zijn bedoeld tot welzijn van de mens en het volk. Wanneer mensenlevens op het spel staan, is het naar oosterse opvatting geen ‘vals getuigenis’ om die te redden uit de hand van de farao, terwijl een gewone leugen door de Schrift nadrukkelijk wordt afgewezen (bv. Ps. 5:7; Ef. 4:25) (Paul 2006:OSB).

Deze visie maakt een verschil tussen burgerlijke ongehoorzaamheid en gehoorzaamheid aan God. Petrus geeft in Handelingen 5:29 aan dat wij God meer gehoorzaam moeten zijn dan aan mensen. In dit geval gaat het om Gods norm.

Barnes geeft nog aan dat hij het opvallend vindt dat nergens in de Bijbel Rachab’s leugen bekritiseerd wordt. Rachab’s verplichting ging uit naar de God van de Bijbel en naar Zijn volk. En mede daarom is zijn conclusie dat Rachab’s leugen geen zonde was in de ogen van God (Barnes1990:15).

3.3 Conclusie

In beide gevallen staat de genade van God bovenaan. Rachab is gered, door de genade van God. Niet door eigen werken, maar door haar geloof in de Almachtige God.

De visie “God keurde de noodleugen van Rachab af” geeft mij geen antwoorden met betrekking tot de teksten in Heb. 11:31 en Jak. 2:25.

Mede het feit dat beide schrijvers Rachab eren om haar daad, dat zij de spionnen heeft laten vluchten. Dat in geen Bijbelpassage de leugen van Rachab wordt veroordeeld en dat in Ex. 1:19 God de vroedvrouwen zegende om hun levensreddende leugen is mijn conclusie dat God de leugen van Rachab goedkeurde.

Literatuurlijst:

  • Beek, M.A. 1981. Jozua. Prediking van het Oude Testament. Nijkerk: Callenbach
  • Velema, W.H. 1990. Oriëntatie in de christelijke ethiek. Theologie in reformatorische perspectief, deel 1. ’s Gravenhage. Boekencentrum B.V.
  • Barnes, Peter. 1 januari 1995. Was Rahab’s lie a sin. The Reformed theological review. Vol 54, Nr 1, 1-15.
  • Paul, Mart Jan. 2006. De twee verkenners te Jericho (2:1-24). Jozua. Online Studie Bijbel.

Dit artikel is met toestemming overgenomen van George Kayadoe.

Tags: , ,

Psalm 13:6

In onze reeks “Bijbel op Muziek” deze keer Psalm 13:6 welke gezongen wordt door Yonatan Razel. Net als de vorige keren staat onder het videofragment de getranscribeerde Hebreeuwse tekst met daaronder de vertaling. Er zitten veel herhalingen in (die ik niet heb uitgeschreven), dus goed opletten met het lezen en verder veel luisterplezier.

wa’ănî bəḥasədəḵā ḇāṭaḥətî

Ik echter vertrouw op Uw goedertierenheid,

yāḡēl libî bîšû‘āṯeḵā

mijn hart zal zich verheugen in Uw heil,

’āšîrâ laJHWH

ik zal voor de HEERE zingen,

kî ḡāmal ‘ālāy:

omdat Hij goed voor mij geweest is.

Tags: , , ,


Dit is de 130e aflevering van de Livius Nieuwsbrief met nieuws over de Oudheid. De nieuwsbrief – sinds deze maand met een oplage van meer dan 6000 – is gratis; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

Jona Lendering (redactie)

=========================

ROMEINENFESTIVAL

Deze nieuwsbrief kan niet anders beginnen met reclame voor het Romeinenfestival in Nijmegen, dat komend weekend plaatsvindt op de plek waar het hoort: in Museumpark Orientalis. Dankzij de gereconstrueerde gebouwen kan beter dan ooit worden getoond wie de Romeinen waren. Bovendien kan nu een van de wegen inzichtelijk worden gemaakt waarlangs de antieke cultuur invloed heeft op de onze: religie. De meer seculiere invloed zal aan de orde komen in bijv. de lezingen van Rick Verhagen over Romeins Recht.

Het lezingenprogramma is hier en de rest van het programma vindt u daar – het wordt ontzettend leuk. En dit superfilmpje toont iets van de militaire deelprogramma van het vorige festival.

======================================

LIVIUS’ EIGEN NIEUWS

De migratie van de Livius.org-website gaat langzaam verder met Spartacus, Cyrrhus, Nisibis en de vertaalde teksten van drie Griekse prozaschrijvers: Appianus, Herodianus en Philostratus.

Uw redacteur wijdde uit over Alexander de Grote in Pakistan en besteedde in de reeks museumstukken aandacht aan een egel uit Syrië, een knekelkist uit Samarkand en een heel, heel bijzonder fresco.

Het was begin mei Romeinenweek en uw redacteur blogde uitgebreid over de Bataafse Opstand. Andere Romeinse onderwerpen: portretten, speelfilm Agora, tekenaar Peter Connolly, het prachtige Thermenmuseum en de vraag wat het belang van Rome nu eigenlijk is.

======================================

HET MOOISTE VAN DE MAAND

In onze erkend subjectief “het mooiste van de maand” genoemde rubriek dit keer het bericht dat in Londen allerlei interessante houten schrijftabletten zijn opgegraven; op één daarvan staat de naam van Julius Classsicus, een van de leiders van de opstand die de Bataven in 69/70 ontketenden.

======================================

EGYPTE

Daar is Franck  Goddio weer, die oudheden opduikt. En er is dit keer iets heel bijzonders: terwijl we de afgelopen twintig jaar nog nooit ook maar één foto zagen waaruit bleek dat de vondsten onder water werden ingemeten, is er nu warempel wél een foto waarop iets is te zien dat lijkt op archeologie.

De onvermijdelijke doctor Zahi Hawass, die u in deze nieuwsbrief al een tijdje had gemist, discussieerde mee over de verborgen ruimtes achter het graf van Toetanchamon. Mogelijke conclusie: er is niks.

En verder: Qubbet el-Hawa, Edfu, Hatshepsut, de Nilometer van Thmuis, toverspreuken en een babymummie.

======================================

HET OUDE NABIJE OOSTEN

De identificatie van de antieke stad Idu in het noordoosten van het huidige Irak.

’s Werelds oudste consumentenklacht – en die manier om het nieuws te brengen is niet eens overdreven.

Hype voor de Luwiërs, die een vergeten staat zouden hebben gehad. Venijn in de staart van het artikel.

En verder: de piramide van Unas, Gaza, tatoeages en Matariya.

======================================

BLOED-OUDHEDEN

De zogenaamde Islamitische Staat blies een door koning Sanherib gebouwde stadspoort in Nineve op. Hier is zelfs geen religieuze verklaring voor te verzinnen – dit is pure vernielzucht. Het aan te duiden als het werk van Vandalen zou beledigend zijn voor een antiek volk.

Misschien is de grootste schade die de zogenaamde Islamitische Staat heeft toegebracht wel dat ze alle aandacht vestigde op noordelijk Irak en oostelijk Syrië. De plunderingen in Libië en Egypte zijn daardoor uit het zicht verloren, terwijl we juist daarvan een sterk vermoeden hebben dat die op de westerse markt zijn gekomen en hadden kunnen worden opgespoord. Een artikel in de National Geographic biedt balans.

Niet in een link te vatten – het nieuws circuleerde alleen via Twitter – is het nieuws dat na de bevrijding van Palmyra, de Russische machtsovername en het propagandagedoe is geplunderd door de troepen van Assad.

Cynisch bericht over Libië: er is minder gevaar voor de oudheden dan in Syrië. Dat klopt: het waardevolste materiaal is namelijk al in de zomer van 2014 geplunderd of vernietigd (meer).

In Italië worden vluchtelingen opgeleid om, eenmaal terug, oudheden te beschermen.

En voor het eerst nieuws over het klooster van Simeon de Styliet – en geen nieuws was dit keer geen goed nieuws.

======================================

DE OUDE GRIEKEN

Geestig: Plato’s Grot in claymotion.

Speelden vulkaanuitbarstingen en een klimaat-“dip” in de derde eeuw v.Chr. een rol bij de neergang van Ptolemaïsch Egypte?

Leuk berichtje over een antieke oven in Kornos die opnieuw wordt gebruikt.

Dat wil iedereen wel onder zijn bed vinden: een gouden krans.

De Kasteel van Amstel-prijs voor het nieuwsbericht waarmee op de schandaligste wijze naar aandacht wordt gehengeld, gaat naar het bericht dat het graf van Aristoteles zou zijn ontdekt. Er is helaas niets meer gevonden dan een monumentje op een opvallende plek, dat van alles kan zijn. Zoals altijd zetten professionele oudheidkundigen het vak voor schut bij iedereen die kan lezen – want het wordt gezien.

En verder is er weer een aflevering in de Elgin-soap.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

De Britse TV-kok Floyd heeft iets te melden over Romeins koken.

Leuk artikel over de Thesaurus Linguae Latinae, inclusief het standaardgrapje over de N.

In de stad zelf: een Romeinse kazerne ligt in de weg van de nieuwe metrolijn.

En verder: vrouwenrechten, de gemiddelde levensduurverwachting, spelregels voor een paardenrace, Aspendus, Jerash, Napels, Sagalassos, Trogir.

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

Om blij van te worden: een meisje van acht uit Ieper vindt een beeldje van Venus.

Het maandelijkse lijstje uit Groot-Brittannië: Bath, Exeter, Gloucester, Londen, gezichtsreconstructie van iemand met “zwarte” gelaatstrekken en een loodbaar uit Somerset.

En verder: Bronstijdvondsten in Aalst, de Corbulogracht en Roeselare.

======================================

ISRAËL

Hoe lang was Goliat?

Gedoe in Jeruzalem is geen nieuws. Deze maand ruzie om de vermoedelijke plek van de Burcht Antonia.

En verder: een laatantiek wrak.

======================================

OVERIG

Interessant artikel over de grote mobiliteit van vrouwen in de Wikkeldraadcultuur, de vroegste Indo-Europeanen in Centraal Europa.

Interessant DNA-onderzoek in Karthago (commentaar) en minstens even interessante DNA-informatie over dromedarissen.

Is Rhapta geïdentificeerd, de grote haven in oostelijk Afrika die zo’n belangrijke rol speelde in de handel over de Indische Oceaan?

En verder: wierookbranders, een kurgan-achtig graf bij Istanbul.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt verzorgd door Roel Salemink van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

Jan Bloemendal presenteerde onlangs zijn boek Latijn. Cultuurgeschiedenis van een wereldtaal bij de Athenaeumboekhandel, een allesomvattende studie over de taal met veel aandacht voor het christelijk latijn en het Neolatijn. Ook verschenen vertalingen van Plinius de Jongere door Vincent Hunink: De Vesuvius in Vlammen. Brieven aan Tacitus. en van Vergilius’ Georgica Boek 4 over bijen (Marguerite Prakke) onder de titel Vergilius’ Bijentuin.

Er is een grote tentoonstelling over keizer Nero in drie musea in het Duitse Trier: Nero: Kaiser, Künstler und Tyrann. Alle aspecten van zijn leven en heerschappij komen aan de orde: “Vom jungen hoffnungsvollen Thronanwärter bis zum verhassten Tyrannen und dem Selbstmord in politisch auswegloser Situation”. Het begeleidende boek bevat essays door gerenommeerde Duitse oudhistorici en archeologen en veel beeldmateriaal.

Nog meer interessante tentoonstellingen in het British Museum te Londen. Sunken Cities. Egypt’s Lost Worlds (catalogus) over de overblijfselen van Ptolemeische steden in de Middellandse Zee en Sicily. Culture and Conquest (catalogus) over de geschiedenis en archeologie van Sicilië. In het Metropolitan Museum of Art in New York is een tentoonstelling over Pergamon: Pergamon  and the Hellenistic Kingdoms of the Ancient World (catalogus).

======================================

DWAASHEID

Twee Texanen veegden de oude theorie af dat een gedicht van Sapfo astronomisch viel te dateren, Uw redacteur maakte zich boos.

======================================

INTERNET

Kijk, zo presenteer je de Oudheid: het Pergamonaltaar in 3D en in groot detail.

======================================

EN TOT SLOT

Meer weten over de Oudheid? Neem een abonnement op Ancient History Magazine. Het net verschenen vierde nummer is gewijd aan het ontstaan van de Egyptische cultuur en het derde nummer, dat over Pergamon, kreeg een lyrische recensie in het NRC Handelsblad.

Toota witharsechwanoo!

======================================

Oude nieuwsbrieven zijn te raadplegen via de nieuwspagina van het Rijksmuseum van Oudheden en bij Aantekeningen bij de Bijbel.

Tags: ,

« Older entries