Livius Nieuwsbrief

You are currently browsing articles tagged Livius Nieuwsbrief.

Dit is de 113de aflevering van de Livius Nieuwsbrief met nieuws over de Oudheid. De nieuwsbrief is gratis; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

Een greep uit het Liviusaanbod: cursussen over Griekse mythologie (Bussum), over de eerste archeologen (Amsterdam: belooft heel leuk te worden) en de kunst van de Mamluken en Ottomanen (Dronten).

Jona Lendering (redactie)

======================================

NIEUW TIJDSCHRIFT

Livius gaat meewerken aan een nieuw tijdschrift over de oude wereld.

Zijn die er dan niet? Gek genoeg: nee. Er zijn tijdschriften over de klassieken. Er zijn tijdschriften over archeologie. Er zijn tijdschriften over het oude Nabije Oosten. Er zijn tijdschriften over Griekenland en Rome. Maar een tijdschrift over de Oudheid, dat is er niet.

Uitgeverij Karwansaray wil nu een écht oudheidkundig tijdschrift gaan maken, waarin alle regio’s en alle perspectieven aandacht krijgen. Ancient History Magazine wordt rijk geïllustreerd, is journalistiek van opzet, biedt zesmaal 64 pagina’s per jaar en heeft duidelijke thema’s. En Livius werkt er dus aan mee.

Het plan is om binnenkort een PDF te presenteren die een beeld geeft van de plannen. In maart willen we dan een crowdsourcingproject doen (een “Kickstarter”), waarmee we in het najaar een papieren nulnummer kunnen uitbrengen. Als ook dat lukt, gaan we in 2016 echt van start.

Belangstelling? Suggesties? Klik hier en vul de digitale enquête in. Andere ideeën kunt u hier kwijt. Dank voor uw medewerking!

======================================

HET MOOISTE VAN DE MAAND

In onze erkend subjectief “het mooiste van de maand” genoemde rubriek dit keer het Cypriotische Idalion: een schakel tussen het Nabije Oosten en Griekenland. Met een foto van een standbeeld dat je zo snel niet aan een van de twee cultuurkringen kunt toeschrijven.

======================================

HET OUDE NABIJE OOSTEN

Verdere verwoestingen door ISIS: de gereconstrueerde stadsmuren van Nineve. De eigenlijke resten zijn niet beschadigd – althans niet dit keer. Meer ellende hier.

In het oosten van Iran ligt de oeroude “verbrande stad”, waar nog altijd ontdekkingen worden gedaan in de luwte van het grote nieuws. Het gaat echter om een van de oudste steden ter wereld, halverwege de Induscultuur en Mesopotamië.

En verder: restauratiewerk in Irak, idem in Babylon, belangstelling voor Sardes en Judith Weingarten heeft het een en ander te vertellen over Amazones (1, 2).

======================================

EGYPTE

Het werd grappig gebracht maar was natuurlijk niet grappig, dat de baard van het masker van Toetanchamon was afgebroken. Sancties. Restauratie.

Weer eens een museumplundering, dit keer in El Arish (Sinai). Desondanks nodigt de onvermijdelijke doctor Zahi Hawass u uit naar het veilige Egypte te komen.

Misschien al eerder genoemd: de vondst van het graf van een nog onbekende koningin, Khentakawess.

En verder: reconstructie van Early Dynastic-huizen, Gebel el Silsila, Tell Habuwa (meer) en Luxor.

======================================

SAPFO & DE VERNIETIGING VAN KARTONNAGES

Er is het laatste jaar veel te doen geweest rond de ontdekking van twee fragmenten van de dichteres Sapfo. Na het schandaal van het vervalste Evangelie van de Vrouw van Jezus (overzicht) was de vraag actueel of de Sapfo-fragmenten wél echt waren, want stukken antieke papyrus kun je gewoon kopen en antieke inkt kan simpel zó worden nagemaakt dat het niet valt te herkennen (doe-het-zelf). We zouden gerustgesteld zijn geweest als we wisten waar de Sapfo-teksten vandaan kwamen en één theorie luidde dat ze afkomstig waren uit een kartonnage, d.w.z. het papier-maché-deel van een mummie.

Dat klonk aannemelijk. Er zijn de laatste tijd wel meer kartonnages kapot gemaakt om Griekse teksten te bemachtigen en dat heeft in 2012 geleid tot de ontdekking van een heel oud evangelie-fragment. Eerlijk is eerlijk: niet elke kartonnage is van even grote cultuurhistorische waarde (al is er geen enkele aanleiding ze kapot te maken zolang er in musea nog duizenden ongepubliceerde papyri liggen). Het schokkende was dit keer dat de papyri uit de derde eeuw n.Chr. zouden komen en dat we geen kartonnages hebben uit die tijd. (De jongst-bekende kartonnages dateren van het begin van onze jaartelling.) Een onvervangbaar stuk informatie over de Egyptische lijkbezorging leek dus te zijn vernietigd. De gang van zaken verdiende, zoals men zegt, de schoonheidsprijs niet.

Het werd regelrecht verontrustend toen in de loop van 2014 andere herkomsten werden genoemd: mummiemasker, wijgeschenk en boekomslag. Bovendien werd beweerd dat de papyri uit de Oudheid stamden omdat de inkt spectrografisch was gedateerd – een techniek die niet bestaat. Er was iets grondig mis.

Onlangs werd een vijfde plaats van herkomst genoemd: uit een bekende collectie, jarenlang vergeten en toen legaal verhandeld. Dit kan waar zijn maar de twijfels overheersen (meer), harde woorden worden niet geschuwd en er is nog altijd niet uitgelegd waarom het nodig was de waarheid niet meteen te vertellen of een verhaal op te hangen over spectrografische dateringen.

Toevallig kwam deze maand ook het in 2012 ontdekte evangelie-fragment weer in het nieuws: het werd gepresenteerd alsof het pas was ontdekt. Trouw behield reserves maar CNN vloog erin. Misschien is er wel helemaal geen nieuws, want nog niemand heeft het fragment gezien.

Inmiddels is algemeen bekend dat je uit mummie-kartonnages Griekse teksten kunt halen, dat westerse verzamelaars daarvoor betalen en dat de politie niets doet. Dat leidt in elk geval tot handel in wellicht valse kartonnages op e-Bay (deze zijn overigens te oud om Griekse papyri te bevatten). Het enige goede nieuws is dat men in Egypte alarm slaat. “Een ding staat vast,” concludeert Theo Toebosch, “de hele gang van zaken heeft de papyrologie geen goed gedaan.”

======================================

DE OUDE GRIEKEN

Het voorlopige slot van de Amfipolis-hype: een graf met vijf skeletten.

De vondst van orichalcum (“bergkoper”) wordt sensationalistisch gepresenteerd, maar is wel degelijk nieuws. De Wiki biedt context.

Wijn drinkende Grieken speelden het kottabos-spel, waarvan de regels lijken te zijn gereconstrueerd.

Interessante berichtgeving over de vondst van een buste van Hermes. Hoewel

En verder: een ongeschonden Myceens graf in Amfissa, Nichoria, Amathous, Sozopol, een grafveld in Alexandrië, het antieke schoonheidsideaal, een amulet met een palindroomtekst, Smintheum, Smyrna en een nieuwe aflevering in de soap over de Elgin marbles.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

Vrijwel alle media berichtten over een veelbelovende nieuwe methode om de verbrande documenten uit de Villa van de Papyri in Herculaneum te lezen.

Dit keer niet het maandelijkse bericht over een instorting in Pompeii, maar de teruggave van oudheden. En een mooi filmpje over de lelijke dag waarop de stad werd verwoest.

En verder: Karthago, Sorgat, vrouwen in het Romeinse leger, Rome (Colosseum), Romeins beton en de vondst van een Romeins bronsje in het verre Denemarken.

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

Fijn nieuws: in de bouw ontdekt men dat archeologisch onderzoek een project nauwelijks vertraagt. Minder fijn: het zal, na de crisis en de bezuinigingen, niet als een verrassing komen dat de Nederlandse lokale overheden kennis verliezen van de archeologie.

Het maandelijkse lijstje uit Groot-Brittannië: Exeter en Hardknott Pass.

En verder: Langenslingen, Gent, Nijmegen (Kops Plateau) en Ronse.

======================================

ISRAËL, JODENDOM EN CHRISTENDOM

De dag van Jan Pieter van de Giessen kon niet meer kapot toen hij een telestichon zag in de tekst van het Bijbelboek Nahum.

Weer eens enkele vervalste voorwerpen uit Jeruzalem: dit keer de zegels van Baruch.

De Kasteel van Amstel-prijs voor het nieuwsbericht waarmee op de schandaligste wijze naar aandacht wordt gehengeld, gaat naar dit artikel: een verzameling kleitabletten die de Joodse Ballingschap in Babylonië documenteert. Dat is heel interessant, maar dat het de “grootste filologische ontdekking sinds de Dode Zee-rollen” zou zijn, is behoorlijk overdreven. Een realistischer artikel hier.

Veel gedoe over het non-nieuws dat de plek waar het proces tegen Jezus heeft plaatsgevonden, zou zijn ontdekt. Het was al vijftien jaar bekend en de kwalificatie dat een iets preciezere plaats “may have been discovered” maakt duidelijk dat men over de hoofden van het publiek weer eens het aloude archeologische spelletje Presenteer Uw Speculatie Als Feit speelt.

Na het driedubbele schandaal van het Evangelie van de Vrouw van Jezus, de Sapfo-papyri en het nog-steeds-niet-getoonde evangeliefragment wantrouwt u natuurlijk elke tekstvondst. Deze gnostisch-christelijke tekst en dit Bijbelfragment zijn echter volkomen bona fide.

En verder: Tel Burna, Bethsaida, een mogelijke synagoge op de Golanhoogte, de spotcrucifix van de Palatijn, een christelijk grafveld in Saoedi-Arabië en een, eh, “pre-christian church” op Cyprus.

======================================

OVERIG

Om helemaal blij van te worden is deze leuke online-expositie van papyri uit de collectie van de Leidse universiteit.

In Livius’ reeks museumstukken: een Assyrische kikvorsman, de Cyruscilinder, een heel oude Latijnse inscriptie, een lief beeldje van de schaking van Europa, het testament van Ptolemaios VIII en een portret van Marcus Antonius.

En verder: Jedda, een graf in Varna zonder datering, Vilar del Valls, Zita, Skythische vondsten uit Kazachstan en archeologenprotest in Frankrijk.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt verzorgd door Roel Salemink van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

De Perzische koning Darius III (heerste 336-330), tegenstrever van Alexander de Grote, staat centraal in het boek Darius in the Shadow of Alexander van de Franse oudhistoricus en Alexander de Grote-expert Pierre Briant. In de Griekse en Romeinse bronnen wordt Darius vaak beschreven naar het stereotype beeld van de oosterling als weke en verwijfde heerser: “Ancient Classical accounts construct a man who is in every respect Alexander’s opposite – feeble-minded, militarily inept, addicted to pleasure, and vain”. Briant nuanceert dit beeld en probeert hem meer op waarde te schatten. Ditzelfde doet classica Emma Bridges voor Darius’ voorganger Xerxes (r. 486-465) in Imagining Xerxes: Ancient Perspectives on an Ancient King.

In The Day Commodus Killed a Rhino – Understanding the Roman Games gaat classicus Jerry Toner aan de hand van gladiator-keizer Commodus in op het enorme belang van de spelen in de Romeinse samenleving. Toner beweert dat het bloed en het spektakel van ondergeschikt belang waren tegenover wat er echt toe deed: “Gladiatorial games played a key role in establishing a forum for political debate between the rulers and the ruled.” De arena vormde de politieke vuist van de massa en het was dan ook niet gek dat er kosten noch moeite werden gespaard bij de organisatie van de spelen. Toner schreef eerder The Roman Guide to Slave Management.

In de jaren 65 en 63 voor Christus probeerde de Romeinse senator Lucius Sergius Catilina tot twee keer toe door een samenzwering de Romeinse Republiek omver te werpen en de macht van de Senaat te breken. Zijn pogingen mislukten, mede door het optreden van zijn belangrijkste tegenstander Cicero (een rol die wordt genuanceerd door tijdgenoot Sallustius). Oudhistorica Barbara Levick schreef een korte biografie van de illustere Catilina in de reeks “Ancients in Action”, waarin zijn leven centraal staat maar ook wordt ingegaan op de politieke cultuur in de nadagen van de Romeinse Republiek.

Schoonheid zoals dat door de oude Grieken werd ervaren en wat de nawerking daarvan is geweest in latere tijden is het onderwerp van Beauty – The Fortunes of an Ancient Greek Idea geschreven door classicus David Konstan. Het uitgangspunt van het boek is dat er twee noties van schoonheid bestaan, een erotische en een esthetische, die beide teruggaan op hoe de oude Grieken, en vooral Plato, het begrip definieerden. Het boek “makes it possible to identify how the Greeks thought of beauty, what it was that attracted them, and what their perceptions can still tell us about art, love, desire-and beauty.”

Eén van de belangrijkste steden in het oude Mesopotamië was Ur, gelegen in het huidige Irak. De stadstaat werd bewoond door de Sumeriërs en floreerde tussen de jaren 2800 en 2000 v.Chr. In Ur. City of the Moon God beschrijft archeoloog Harriet Crawford de geschiedenis en de belangrijkste gebouwen van de stad, maar ze gaat vooral in op de archeologische ontdekking ervan door Sir Leonard Woolley in de jaren ’20 en ’30 van de vorige eeuw en hoe er sinds dat moment met de overblijfselen, waaronder de bekende ziggurat, is omgesprongen.

======================================

DWAASHEID

Trouw besteedde aandacht aan een dominee die beweerde dat Jezus niet zou hebben bestaan. Uw redacteur vatte, bij wijze van commentaar, een eerdere reeks samen waarin hij erop wees dat kwakgeschiedenis zich verspreidt doordat de letterenfaculteiten de wetenschappelijke methode niet uitleggen en zich maatschappelijke afzijdig houden. Wie zich in de materie wil verdiepen, heeft iets aan dit literatuurlijstje.

En verder: de Ark van het Verbond. Zucht.

======================================

INTERNET

Het Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten maakt weer enkele digitale publicaties openbaar.

======================================

EN TOT SLOT

Mocht het leven u zwaar vallen, dan bent u vast betoverd. Hier is de oplossing!

======================================

Oude nieuwsbrieven zijn te raadplegen via de website van het Rijksmuseum van Oudheden (2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015) en bij Aantekeningen bij de Bijbel. Als u de nieuwsbrief wil steunen, kunt u een donatie doen op rekeningnummer IBAN NL26 INGB 0670 7911 21 t.n.v. Livius, o.v.v. Ondersteuning Nieuwsbrief. Dank u wel. (Als u niet in Nederland woont: BIC/SWIFT INGBNL2A.

— Jona Lendering http://www.livius.nl/ http://www.livius.org/ http://mainzerbeobachter.com/ http://rambambashi.wordpress.com/ https://twitter.com/JonaLendering

Tags: ,

Dit is de honderddertiende aflevering van de Livius Nieuwsbrief met nieuws over de oude wereld. De nieuwsbrief is gratis; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

Jona Lendering (redactie)

===================

NIEUW OP DE LIVIUS-WEBSITE

We zijn nog steeds bezig met de conversie naar een nieuwe stijl, maar er is voor het eerst in tijden ook iets nieuws: de Arameeërs.

Richard Kroes vertelt over de koolstof-14-methode, met speciale aandacht voor kalibratie, isotoopfractionering, het reservoireffect, contaminatie, en wat hij contra-koolstof noemt. Uw redacteur besteedde aandacht aan de moord op Commodus en wijdde een reeks stukjes aan wetenschapsvoorlichting. In de reeks museumstukken: twee boksers uit Thera, een fragment uit de Ilias, het portret van Antiochos II en een Frankisch krijgersgraf.

======================================

HET MOOISTE VAN DE MAAND

In onze erkend subjectief “het mooiste van de maand” genoemde rubriek dit keer het bericht dat Nederlandse en Jordaanse archeologen in de Jordaanvallei een IJzertijdheiligdom hebben gevonden.

======================================

EGYPTE

Egypte heeft de vergunning van een opgravingsteam ingetrokken dat zijn vondsten niet eerlijk presenteerde. Eens kijken of dat goede voorbeeld navolging krijgt. Het ging overigens om deze opgraving, waar onder andere een mummie is gevonden van iemand met de opvallende lengte van 2m10.

Een leuke vondst: kralen uit Denemarken, gevonden in Egypte. Ze illustreren hoe uitgebreid de handelsnetwerken in de Bronstijd waren.

Een nieuwe maand, een nieuw standbeeld van Amenhotep III.

Het maandelijkse gesleep met mummies: 1, 2 – en een relevante vraag.

Mocht u nog twijfelen dat het opduiken van Herakleion, de door de zee verzwolgen stad voor de Egyptische kust, misschien niet gebeurt met de allerlaatste wetenschappelijke technieken, aarzel dan niet langer. Geen meetlint, geen jalon, niets. Met zulke wetenschappers hebben we geen vandalen meer nodig.

En verder: Luxor, meer Luxor, nog meer Luxor, het graf van een koningin in Abu Sir en de Perzische aanwezigheid in Egypte.

======================================

HET OUDE NABIJE OOSTEN

De schade die ISIS aanricht: Syrië, Syrië, Palmyra, Nineve, wetgeving, opinie.

Fascinerend: een onderaardse stad uit het Chalcolithicum in Nevşehir. Vervolg.

Hoe klonk Babylonische muziek? Wat aten de Babyloniërs?

Een Hittitische inscriptie uit Niğde, die ‘’s werelds eerste mijnbouwvergunning zou zijn.

En verder: Perzen in Gaza.

======================================

DE OUDE GRIEKEN

Amfipolis, wat zou ervan zijn geworden? Inderdaad, de hype werd niet waargemaakt. Wat de opgravers eerst tegenspraken, dat het graf was geplunderd, bleek gewoon waar. Gelukkig kun je altijd iets verzinnen waarom het met Alexander de Grote had te maken. Dit had zonder hype gewoon mooi en leuk kunnen zijn. Nu is vooral het vuige vooroordeel bevestigd dat archeologen maar wat aanrommelen.

Vorige maand berichtten we over de ontdekking van een tekstsnipper van een hellenistisch geschiedwerk: hier leest u er meer over.

Om blij van te worden: op een palimpsest (een stuk perkament dat voor de tweede keer is beschreven maar waarvan de oorspronkelijke tekst nog leesbaar is) is een fragment ontdekt dat van Dexippos zou kunnen zijn en betrekking heeft op de barbaarse inval in Griekenland in 251 n.Chr.

Politiek getint stuk over de teruggave van oudheden: krijgt Cyprus terug wat de Turken sinds 1974 hebben meegenomen?

En verder: een sarcofaag uit Klazomenai, de helm van een Griekse huurling, Pafos, Platamonas en een palindroom.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

Was Vitruvius het pseudoniem van Augustus’ vriend Agrippa?

Het belang van water voor het Romeinse Rijk. En over het onbewezen belang van klimaatverandering voor de geschiedenis van opgemeld wereldrijk.

Antieke mozaïeken waren niet alleen decoratief maar dienden tevens om kwaad af te weren.

En verder: Rome zelf, Romeins beton, goudmijnen in Spanje, Smyrna, Viminacium, Capitolias, Byzantium/Constantinopel en Byzantijnse scheepswrakken.

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

Een Romeins grafveld in Rijswijk, met onder andere bijzettingen waarbij de overledenen niet zijn gecremeerd maar – en dat is ongebruikelijk – begraven. En even verderop: een muntschat in Den Haag.

En verder: parasieten-eitjes uit de IJzertijd en een zwaard uit Woerden, waarmee de donkere eeuwen na de Oudheid iets minder donker zijn geworden.

======================================

ISRAËL, JODENDOM EN CHRISTENDOM

Oppervlakkige stukjes over de ster van Betlehem horen bij kerstmis als een piek bij een kerstboom. Ook dit jaar weer, maar sommige stukjes groeven wat dieper: Judith Weingarten schreef er hier over, Govert Schilling daar, Tim Trachet daar en tot slot was er ook dat nog.

De synagoge waar Jezus “wellicht” predikte, werd ontdekt, gelukkig net op tijd om mee te profiteren van de kritiekloze kerstjournalistiek. De kritiek werd genegeerd, want ja, wie leest er nou Italiaans?

En het was natuurlijk ook chanoeka, dus een artikel over de Makkabeeën werd ook kritiekloos overgenomen.

De wens is weer eens de vader van de gedachte als we zes zegels uit de tiende eeuw v.Chr., gevonden in Gaza, opvatten als bewijs dat koning David heeft bestaan. Toch zou er wel eens een bevestiging van een deel van het Bijbelverhaal op komst kunnen zijn. Een nieuwe theorie over David ziet er zo op het eerste gezicht niet al te geforceerd uit.

De vraag of de evangelisten dachten dat Jezus naakt was bij de opstanding klinkt als plaagstoot. Maar lees voor uzelf.

En verder: Bronstijd-kleitabletfragmenten uit Jeruzalem, het dieet van kopermijnwerkers, Rosh Ha-‘Ayin, negen snippers van de Dode Zee-rollen, Herodion, gedoe op de Tempelberg plus wat een bijbels filoloog zoal niet weet.

======================================

OVERIG

De must read van de maand: Theo Toebosch ging in op de Green Collection, die verdacht snel is ontstaan. Vergelijk. Vergelijk. Gelukkig komt er wetgeving.

Dit zou wel eens belangrijk kunnen gaan worden: onderzoekers zijn erin geslaagd uit oud perkament DNA te isoleren.

Het ideologische karakter van de archeologie in het Midden Oosten. Uiteraard is het volstrekt ondenkbaar dat in ons verlichte Nederland de politiek historisch bewustzijn zou benutten om de nationale identiteit te versterken.

Slecht nieuws over Archeon – en het weerwoord.

En verder: het ontstaan van de akkerbouw, de datering van de stichting van Karthago.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt verzorgd door Roel Salemink van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

In 2009 publiceerde emeritus hoogleraar archeologie en oud-directeur van het Allard Pierson Museum J.M. Hemelrijk het eerste deel van Makron en zijn Makkers – Vaasschilders in Athene 525-475 v.Chr). Hierin benadrukt hij in 31 “colleges” het belang van de Griekse vaasschilderkunst als basis van de westerse kunst en probeert hij het thema op een plezierige manier inzichtelijk te maken voor een groot publiek. Na vijf jaar wachten is er naast een herdruk van het eerste deel eindelijk ook het tweede deel waarin de serie wordt gecompleteerd met nog eens 28 hoofdstukken.

“A compendium of extraordinary stories, facts and anecdotes”, zo wordt het nieuwe boek SPQR: A Roman Miscellany van de bekende oudhistoricus Anthony Everitt samengevat. Samen met journalist Roddy Ashworth schreef hij een geestig en onderhoudend boek over alles wat u wilde weten over het oude Rome. Bent u meer van de Griekse Oudheid dan is Eureka!: Everything You Ever Wanted to Know About the Ancient Greeks but Were Afraid to Ask van classicus Peter Jones een aanrader.

Er is nu een vertaling van Alessandro Barchiesi’s klassieker La Traccia del Modello, voor het eerst uitgegeven in 1984 in Italië, getiteld Homeric Effects in Vergil’s Narrative. Het boek gaat over de grote narratieve invloed van de teksten van Homerus op het schrijven van de Romeinse dichter Vergilius en kan nog steeds worden beschouwd als een standaardwerk op het gebied van de intertekstualiteit.

Als onderdeel van zijn dialogen beloofde Plato dat hij zijn beschrijvingen van de Staatsman en de Sofist nog zou aanvullen met een derde werk over ‘de’ filosoof. Dit werk schreef hij nooit, maar classica Mary Gill beweert in Philosophos: Plato’s Missing Dialogue dat Plato dit bewust niet heeft gedaan omdat hij zijn lezers en studenten wilde stimuleren dit portret zelf te creëren: “Gill reveals how, in finding the philosopher through the exercise, the student becomes a philosopher by mastering his methods.”

Over de late oudheid deze maand een opnieuw uitgegeven klassieker van de bekende oudhistoricus Peter Brown: The Cult of the Saints – its Rise and Function in Latin Christianity, waarin de opkomst en het belang van heiligenverering in het vroege christendom centraal staan, en een mooi boek over de weinig onderzochte maar zeer kenmerkende octagonale architectuur van de laat-Romeinse keizerlijke graftomben: The Roman Imperial Mausoleum in Late Antiquity door kunsthistoricus Mark Johnson.

Top 5

  1. Israël verdeeld – Jona Lendering
  2. Makron en zijn Makkers 2 / Makron en zijn makkers 1M. Hemelrijk
  3. Carthago – Opkomst & Ondergang – Roald Docter
  4. Keizers van het Colosseum – Anton van Hooff
  5. Denken over Carthago. De erfenis van Duilius (Huizingalezing 2014) – Fik Meijer en Ineke Sluiter

======================================

DWAASHEID

Het gebruik van een ongeldig comparandum – u mag ook zeggen: appels met peren vergelijken – is vermoedelijk de meest gemaakte redenatiefout in de oudheidkunde. Een mooi voorbeeld hier.

Krijgen studenten tegenwoordig soms een cursus open deuren intrappen? Natuurlijk gebruikten mensen pelzen om goudpoeder uit water te filteren, hoe wil je het anders doen? Maar begin niet over het Gulden Vlies.

En uw redacteur is gewoon te moe van alle onzin om nog commentaar te geven.

======================================

INTERNET

Een opiniestuk over wetenschappelijke tijdschriften.

======================================

OVERLEDEN

Willem Willems, die veel heeft geschreven over de Bataven, is overleden. Hij was een van de architecten van het beleid waarmee Nederland de regels van de Conventie van Valletta implementeerde. In Vlaanderen overleed Herman Mussche, de opgraver van Thorikos.

======================================

EN TOT SLOT

Probleem opgelost: niemand hoeft meer naar een museum nu iedereen een Elgin Marble in huis kan hebben.

======================================

Oude nieuwsbrieven zijn te raadplegen via de website van het Rijksmuseum van Oudheden (2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014) en bij Aantekeningen bij de Bijbel. Als u de nieuwsbrief wil steunen, kunt u een donatie doen op rekeningnummer IBAN NL26 INGB 0670 7911 21 t.n.v. Livius, o.v.v. Ondersteuning Nieuwsbrief. Dank u wel. (Als u niet in Nederland woont: BIC/SWIFT INGBNL2A.)

Tags: ,

Dit is de honderdtwaalfde aflevering van de Livius Nieuwsbrief, een maandelijks verschijnend mailtje voor mensen met belangstelling voor de antieke wereld. Het wordt uitgegeven door Livius.

De nieuwsbrief is gratis en u kunt hem doorsturen aan wie u maar wil; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

Zomaar een greep uit het Liviusaanbod: op de reis naar Iran, die zeker doorgaat, is nog plaats. En verder is het nieuwe programma klaar.

Jona Lendering (redactie)

======================================

EIGEN NIEUWS

Mocht u nog Sinterklaascadeaus zoeken voor mensen met belangstelling voor de oude wereld: Josho Brouwers publiceerde Goden, monsters en helden. De mythologie van de oude Grieken (recensie) en uw redacteur Israël verdeeld. Hoe uit een klein koninkrijk twee wereldgodsdiensten ontstonden (recensie). Voor dat laatste boek is een kortingsbon, hier.

Op de Liviuswebsites heeft Joris Verheijen een leuk stuk over Mozes, legt Richard Kroes uit wat pseudowetenschap is en schrijft uw redacteur over een Karthaagse scheepsram, Odysseus en Helios, Sint-Maarten en een Byzantijns mozaïek.

======================================

HET MOOISTE VAN DE MAAND

In onze erkend subjectief “het mooiste van de maand” genoemde rubriek dit keer het bericht dat in Nijmegen – of beter, in Ubbergen – de haven is gevonden van het voormalige Romeinse legioenkamp. Deel één, deel twee en deel nul. (En in Bonn bleven ze niet achter.)

======================================

EGYPTE

Een deel van de schade van de plundering van het museum in Malawi is ongedaan gemaakt.

Een mooie mummie met sierraden en een Koptisch boek met toverspreuken.

En verder: Giza (vervolg op eerdere berichtgeving), Deir el-Medina, Thebe – en ook deze nieuwsbrief zou incompleet zijn zonder vermelding van de onvermijdelijke doctor Zahi Hawass. En nog eens.

======================================

HET OUDE NABIJE OOSTEN

Vorige maand hadden we iets over Mesopotamische bescherming tegen hekserij. Deze maand is er meer.

Ook hadden we vorige maand iets over droogte en de ondergang van Assyrië. Deze maand een beter stuk.

Waarmee ISIS deze maand bezig is geweest. Meer plundering in Mari. De net hernomen opgravingen in Karchemish zijn weer onderbroken. Er zijn plannen om de handel in oudheden beter aan te pakken (zoals).

Hoe Babylon er momenteel bij ligt.

En verder: Persepolis, Gaza en een “Fenicische grot”(wat dat ook moge zijn) in Kawkaba.

======================================

DE OUDE GRIEKEN

Zoals verwacht maakte de tombe in Amfipolis de hype niet waar. Er zijn menselijke resten gevonden en er wordt over de identiteit van de overledene gespeculeerd, maar het graf was geplunderd. Niettemin nog wat ongetoetste claims en andere onzin.

Stiekem een beetje reclame / een bescheiden primeurtje: de Nederlandse papyroloog Klaas Worp heeft een verzameling papyri uit Spanje uitgegeven en daarbij zit een tot dusverre ongeïdentificeerd fragment van een nog onbekende Griekse geschiedschrijver over Alexander de Grote of Ptolemaios I Soter. Een boek van 384 bladzijden over de Oudheid voor maar 28 euro is trouwens een koopje.

Een mooie grafstèle uit Kerameikos (Athene).

Houdt het dan nooit op? Komt er dan geen einde aan?

En verder: Akrotiri, Halikarnassos, Aigai, Delos, Gela, de Derveni-papyrus, Alexandrië, Didyma, Lechaion en een Thracisch graf in Roemenië.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

Om helemaal blij van te worden: twee jaar geleden waren er Romeinse kralen in Japan, deze maand is het Romeins glaswerk.

Nieuwe mozaïeken in Zeugma. Zoek de verschillen tussen de Griekse en Turkse berichtgeving.

In de stad zelf: het Colosseum, en nog eens.

Pogingen de Oudheid actualiteit toe te kennen zijn doorgaans stompzinnig, maar dit geval is wel heel wanhopig.

En verder: Apulische vazen, Isparta, Barcelona (filmpje), jongerenclubs in Egypte, Doliche, Hisarya, Ostrava, Herculaneum, Burdur, wrakken bij de Eolische Eilanden, het einde van Berenike, Anazarva, Plotinopolis en een Byzantijnse cisterne in Istanbul.

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

“Het klimaat speelde geen rol bij het einde van de Bronstijd”: gemakshalve vergeet de auteur dat er zo’n vier eeuwen zit tussen de overgang naar de IJzertijd in Noordwest-Europa (waarover hij schrijft) en het Middellandse Zee-gebied. De nuance bleef in alle daaropvolgende berichtgeving achterwege.

Fijne nieuwe website voor het tweeduizendjarig bestaan van Velsen.

Het maandelijkse lijstje uit Groot-Brittannië: Barnham en Binchester.

En verder: Den Haag, Velzeke en Toebosch’ Eigen Tijdschrift bespreekt DOMunder.

======================================

ISRAËL, JODENDOM EN CHRISTENDOM

Het gebruikelijke gehannes rond de Tempelberg in Jeruzalem. Bis.

Ook dit jaar weer: alles wat u over de historische Nikolaas van Myra wilde weten maar te verlegen was om te vragen.

======================================

OVERIG

Hop, weer eens wat oudheden te koop op eBay.

En verder: een tof filmpje over het laatste Romeinenfestival in Nijmegen.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt verzorgd door Roel Salemink van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

Bij de grootse Carthago-tentoonstelling in het Rijksmuseum voor Oudheden te Leiden is een fraai geïllustreerde catalogus verschenen. De geschiedenis van de stad Carthago wordt aan de hand van verschillende thema’s behandeld en laat zien dat het onderwerp zoveel meer is dan alleen de grootse overwinningen van de veldheer Hannibal in de 2e Punische Oorlog.

Emeritus hoogleraar Oude Geschiedenis H.J. Pleket schreef Altijd de beste: Sport in de Griekse Oudheid, een toegankelijk boek over een van zijn specialismen: de rol van sport in de Griekse oudheid van Homerus tot in de Romeinse tijd. Dat deze rol groot was wisten we misschien al, maar Pleket gaat in op alle aspecten van de antieke sport: de toernooien (waarvan de Olympische spelen er een was), de sporters, de prijzen, de sociale competitie en ook de rol van de vrouw.

In Between Thucydides and Polybius: The Golden Age of Greek Historiography gaan verschillende wetenschappers in op wat Griekse geschiedschrijvers uit de vierde eeuw en derde voor Christus hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van de historiografie. Het belang van schrijvers als Euphorus, Theopompus en Xenophon wordt benadrukt en zij worden bewust naast de ‘grote’ Thucydides en Polybius geplaatst.

Meer aandacht voor ondergewaardeerde schrijvers in The Space that Remains. Reading Latin Poetry in Late Antiquity, waarin Aaron Pelttari het belang van de vierde eeuwse dichters Ausonius, Claudianus en Prudentius onderstreept en bovendien laat zien dat er op dit vlak in de late oudheid geen sprake was van cultureel verval maar juist van een opleving.

In the Cambridge Companion to the Age of Attila staat de vijfde eeuw na Christus centraal, een eeuw waarin het West-Romeinse Rijk ten onder ging en werd vervangen door verschillende ‘barbaarse’ koninkrijken. Het Oost-Romeinse rijk hield daarentegen stand, zij het met grote moeite. De wereld en de machtsverhoudingen daarbinnen veranderden radicaal. Attila, koning der Hunnen, wordt in het boek beschouwd “as both an agent of change and a symbol of the wreck of the old world order”.

Van het goed ontvangen 1177 B.C. van Eric Cline (recensie) over het turbulente einde van de Bronstijd in de Mediterrane wereld is deze maand een Nederlandse vertaling verschenen.

En de maandelijkse top-5:

  1. Israel verdeeld, Jona Lendering
  2. Dodenlijst.  Appianus en Cassius Dio over het bloedige verleden van keizer Augustus
  3. Onkwetsbaarheid, Seneca
  4. Altijd de beste, H.W. Pleket
  5. Constantijn, H. Singor

======================================

DWAASHEID

Een nieuwe maand, een nieuwe claim dat Jezus was getrouwd met Maria Magdalena. De Times Literary Supplement vloog er met open ogen in. Het aardige is dat er nu eindelijk eens wordt teruggeschreven: hier, en daar 1, 2, 3.

Belangrijker nog is deze all-out attack op Harvards schandalige omgang met het zogenaamde Evangelie van de vrouw van Jezus. De must-read van de maand.

======================================

INTERNET

De makkelijk toegankelijke Bijbelwebsite Biblija.net is geblokkeerd en de nieuwe website DeBijbel.nl is geen vervanging.

======================================

EN TOT SLOT

Het moet niet gekker worden: tien theorieën over de piramiden – en ze gaan niet eens over aliens!

======================================

Oude nieuwsbrieven zijn te raadplegen via de website van het Rijksmuseum van Oudheden (2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014) en bij Aantekeningen bij de Bijbel.

Op deze plaats staat meestal het gironummer waarmee u deze nieuwsbrief kunt ondersteunen. Deze maand maken we graag reclame voor het project Young Africa, dat zich toelegt op onderwijs in Mozambique, Zimbabwe en Namibië.

Tags: ,

Dit is de honderdenelfde aflevering van de Livius Nieuwsbrief, een maandelijks verschijnend mailtje voor mensen met belangstelling voor de antieke wereld. Het wordt uitgegeven door Livius.

De nieuwsbrief is gratis en u kunt hem doorsturen aan wie u maar wil; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

Zomaar een greep uit het Liviusaanbod: de reizen naar Griekenland (inschrijven voor 13 november) en Iran (inschrijven voor 10 december).

Jona Lendering (redactie)

======================================

BOEKEN

Terwijl het boek over de Griekse mythologie van Liviusdocent Josho Brouwers, Goden, monsters en helden, de bestsellerlijsten besteeg, publiceerde ook uw redacteur een boek: Israël verdeeld. U bestelt het hier, een soort van uittreksel is daar, een link naar een kortingsbon vindt u aan de voet van deze pagina en als abonnee van deze nieuwsbrief bent u welkom bij de presentatie op zondagmiddag 23 november in het Rijksmuseum van Oudheden. Wel even aanmelden.

======================================

NIEUW OP DE LIVIUS-WEBSITE

We zijn nog steeds bezig met de conversie van klassieke html naar een nieuwe stijl, dus veel nieuws valt er niet te melden. In de reeks museumstukken was er echter een Romeins Germanenmasker met bijbehorend puntdicht van Martialis, waarop Carl Koppeschaar – wie is er niet groot geworden met zijn stukken voor Kijk? – een geestige reactie schreef.

Tevens een reeks museumstukken die de Assyrische expansie documenteren: een fresco uit Til Barsip, de Kurkh-stèle, de Balawat-poort, de Zwarte Obelisk van Salmanasser, de Antakya-stèle, een niet-museumstuk over het koninkrijk Israël en de Samaria-ivoren.

======================================

HET MOOISTE VAN DE MAAND

In onze erkend subjectief “het mooiste van de maand” genoemde rubriek dit keer het bericht dat de afbeeldingen op een Griekse kom uit de zesde eeuw v.Chr. enkele sterrenbeelden zouden weergeven. Het belang is dat “star talk”, zoals dit soort afbeeldingen worden genoemd, veel ouder is dan we dachten: het nu op één na oudste voorbeeld is een half millennium jonger. We zitten nu dus met het probleem waarom we zoveel eeuwen geen andere voorbeelden hebben.

======================================

EGYPTE

Het Nabije Oosten is momenteel getuige van het grootste cultuurhistorische misdrijf aller tijden. Tussen het vele slechte nieuws – hier is een overzicht van de situatie in Egypte, Libië, Syrië en Irak – zowaar ook een goed bericht: gestolen voorwerpen uit het Malawi-museum zijn teruggevonden.

Er was weer eens een TV-documentaire over Toetanchamon, en dus werd daarover wat geneuzeld. En doorgeneuzeld.

Veel farao’s zouden hebben geleden aan artritis. Of niet.

Het maandelijkse gesleep met mummies: 1, 2, 3, 4. En ook een mummie-artikel dat zowaar interessant is.

En verder: onderzoek naar de slecht-uitgevoerde restauratie in Saqqara, Meidoem, Giza, meer Giza, het kanaal van Sesostris, Luxor en Abu Simbel.

======================================

HET OUDE NABIJE OOSTEN

Meer over de vernietiging van erfgoed in het Midden-Oosten.

“Defense Against the Dark Arts” is niet alleen een schoolvak uit Hogwarts, lees maar.

Grote stenen cirkels in Jordanië. Je denkt: zal wel een vee-kraal zijn, maar dat schijnt toch niet zo te zijn.

En verder: Gaza, Hattusa, de Hittitische stad Samuha, Van, Beiroet en een artikel over strijdwagens en rotsreliëfs dat zich niet echt laat categoriseren.

======================================

DE OUDE GRIEKEN

De immer interessant over interessante dingen schrijvende Judith Weingarten heeft het over Myceense vrouwen: 1, 2, 3.

Een artikel over de datering van het einde van de Griekse Bronstijd lijkt oud nieuws te zijn, en uw redacteur denkt zich te herinneren dat het verhaal niet klopte, maar herinnert zich even niet goed hoe het precies zat.

Veel geschreeuw en weinig wol uit Amfipolis: 1, 2, 3, 4. U begreep al waarom er zoveel publiciteit is.

Alsof niet de halve Arabische wereld wordt geplunderd, begint Griekenland weer over de Elgin Marbles, die – wat je er verder ook van mag denken – in elk geval niet worden bedreigd. Mevrouw Clooney hielp mee om de aandacht af te leiden van de werkelijke problemen. Kern van de zaak is dat ze gekleed ging in een “white dress with green panel detailing” en dat ze haar outfit completeerde met “oversized sunglasses, drop earrings and nude stilettos”.

En verder: Antikythera (bis), grootschalige pottenbakkersnijverheid in Selinous, Sveshtari (oké, dat ligt in Bulgarije en niet in Griekenland) en Lechaion.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

Uit de stad zelf: de Vicus Jugarius is weer opengesteld en ook het Gouden Huis is weer toegankelijk. Er is ook nieuws over de villa van Livia.

De Kasteel van Amstel-prijs voor het archeologische nieuwsbericht waarmee op de schandaligste wijze naar aandacht wordt gehengeld, gaat naar dit artikel: een inscriptie vermeldt Hadrianus’ aanwezigheid in Jeruzalem. Dat wisten we allang, niemand heeft het ooit betwijfeld, dus “an extraordinary find of enormous historical importance” is het soort gezwam waarmee de oudheidkunde zichzelf voor schut zet bij iedereen die kan lezen.

En nu we toch bezig zijn met de manipulatie van de pers: nee, de Romeinse gladiatoren aten niet vegetarischer dan andere Romeinen. De Volkskrant en het Handelsblad lijken niet te weten dat de BBC een vergiftigde bron is voor oudheidkundige informatie. Miko Flohr schreef terug.

Antieke zeelieden brachten, ook op zee, offers.

En verder: Aiano-Torraccia di Chiusi, een lange inscriptie uit Milas, ongebakken potten uit Pompeii, Hippos en de grote aardschok van 363, en de muur van Constantinopel.

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

Nog even de schat van Echt, met een vervolg.

Het maandelijkse lijstje uit Groot-Brittannië: Arbeia, Cockermouth en Overbury.

En verder: Pas-en-Artois, Bayeux (foto om helemaal blij van te worden), skeletten in Marsal, skeletten in Yalvaç.

======================================

ISRAËL, JODENDOM EN CHRISTENDOM

Een tijdje geleden beweerde iemand dat de Klaagmuur niet stamde uit de tijd van koning Herodes. Dat nam niemand serieus, maar het werd toch weerlegd. Het is dus wat u denkt dat het is.

De Bijbel is “in gewone taal” vertaald: een commentaar.

Een portret van Jezus, dat werkelijk geen enkele nieuwe informatie biedt, maar desondanks wordt gehypet. Of het uit de derde of vierde eeuw stamt, is ondertussen onduidelijk. Het zal wel vierde-eeuws zijn, overigens, want als het uit de derde eeuw stamde hadden de oudheidkundigen een betere claim gehad om de aandacht op zichzelf te vestigen en hadden ze ons niet hoeven lastigvallen met opgemeld zwamverhaal.

En verder: een offerhoogte uit de Late Bronstijd.

======================================

OVERIG

De must read van de maand: waarom oudheden niet moeten worden teruggegeven aan de landen van herkomst: “repatriation claims based on national origin are more than just denials of cultural exchange: they are also arguments against the promise of encyclopedic museums”.

Josho Brouwers legt uit waarom de antropologische indeling van samenlevingstypen niet zo’n handig hulpmiddel is als je wel eens denkt.

De massale plunderingen in het Midden-Oosten zijn schandalig. De Green Collection wordt ervan verdacht het spul op te kopen en doet weinig om het tegen te spreken: lees maar. Wie in vijf jaar een collectie aanlegt van 40.000 stukken kan dat niet anders hebben verworven op de zwarte markt.

En verder: Karthago, Richard Kroes legt uit wat oraliteit is en we nemen afscheid van Time Team.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt verzorgd door Roel Salemink van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

De Flavische keizers Vespasianus, Titus en Domitianus heersten in Rome tussen 69 en 96 na Christus en zijn het onderwerp van Keizers van het Colosseum, het nieuwe boek van classicus Anton van Hooff (bekend van Nero en Seneca en Klassiek). De dynastie die de Julisch-Claudische keizers opvolgde is volgens Van Hooff te zien als een microstudie van het Romeinse keizerschap, omdat Vespasianus aan de macht kwam door een militaire coup en er daarna succesvolle erfopvolging plaatsvond en zijn zoons op de troon kwamen.

Dat het vestigen van een nieuw bewind in de Romeinse tijd vaak niet zonder bloedige terreur kan is te lezen in Dodenlijst, Appianus en Cassius Dio over het bloedige verleden van keizer Augustus, een uitgave van Stichting Zenobia. Augustus liet op grote schaal proscripties uitvoeren waarbij veel senatoren het leven lieten. In dit boekje zijn stukken van Appianus en Cassius Dio vertaald (door W. van Maanen en M. Poelwijk) waarin wordt ingegaan op deze schaduwkant van de bekende keizer.

De invloed van de natuur op de werken van Aristoteles staat centraal in The Lagoon. How Aristotle invented Science. Bioloog Armand Leroi laat zien dat natuurwetenschap een belangrijke basis vormde voor de filosofie van Aristoteles. De Rerum Natura van de Romeinse schrijver Lucretius, in zekere zin ook een natuurwetenschappelijk werk, werd in de Renaissance herontdekt, waardoor men veel meer van de wereld begreep dan daarvoor. Ada Palmer laat in Reading Lucretius in the Renaissance zien dat dit werk van grote invloed was op het humanistische denken.

De romanisering van vreemde volkeren onder het juk van de Romeinen is een boeiend en veelbediscussieerd onderwerp. Van Rome naar Romeins. De diversiteit van het Romeinse Rijk (onder redactie van Allard Pierson directeur Wim Hupperetz) gaat over de wisselwerking tussen de Romeinen en de volkeren waar zij mee in aanraking kwamen. Het is tegelijkertijd ook de catalogus bij de tentoonstelling Keys to Rome. Ook de bundel Roman in the Provinces: Art on the Periphery of Empire begeleidt een tentoonstelling, in de Yale University Art Gallery, en gaat in op wat de interactie tussen Romeinse en inheemse culturen heeft voor de materiële cultuur, van alledaagse keramiek tot sculpturen en mozaïekvloeren.

Top 5

  1. Tres Fabellae Harry Mulisch / Julius Roos
  2. Muren van Alle Tijden Fik Meijer
  3. Keizers van het Colosseum Anton van Hooff
  4. Van Rome naar Romeins. De diversiteit van het Romeinse Rijk Wim Hupperetz et al.
  5. Constantijn Henk Singor

======================================

DWAASHEID

Door het optreden van de onvermijdelijke doctor Zahi Hawass was de piramidiotie een beetje in vergetelheid geraakt. Zijn narcisme was immers amusanter. Maar gelukkig.

En er is weer eens een ontcijfering van de Schijf van Faistos. We moeten dat toch eens ergens aanplakken, dat er onvoldoende vergelijkingsmateriaal is om te toetsen of welke ontcijfering dan ook correct is.

======================================

INTERNET

De Nieuwe Bijbelvertaling stond tot voor kort op de website Biblija.net en was zó ontsloten dat je naar specifieke verzen kon linken. Daarvoor in de plaats is er nu de website DeBijbel.nl, die registratie vergt en extra informatie biedt aan wie bijbetaalt. Het Nederlands Bijbelgenootschap legt uit, maar de reacties waren niet mals – hier en hier – en overtuigden ook uw redacteur niet: daar. Je krijgt de indruk dat men bij het NBG niet heeft begrepen dat je, zo snel je voor goede informatie registratie eist, je bounce rate verhoogt, waarna bad information drives out good.

Het British Museum is begonnen zijn kleitabletten online te plaatsen.

En het internet is natuurlijk leuk voor types animatie die we vroeger niet hadden. Zoals deze presentatie van Augusteïsch Rome.

======================================

EN TOT SLOT

Goede parodie op de bizarre papyrusvondsten van de laatste tijd.

======================================

Oude nieuwsbrieven zijn te raadplegen via de website van het Rijksmuseum van Oudheden (2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014) en bij Aantekeningen bij de Bijbel. Als u de nieuwsbrief wil steunen, kunt u een donatie doen op rekeningnummer IBAN NL26 INGB 0670 7911 21 t.n.v. Livius, o.v.v. Ondersteuning Nieuwsbrief. Dank u wel. (Als u niet in Nederland woont: BIC/SWIFT INGBNL2A.)

Tags: ,

Dit is de honderdentiende aflevering van de Livius Nieuwsbrief, een maandelijks verschijnend mailtje voor mensen met belangstelling voor de antieke wereld. Het wordt uitgegeven door Livius.

De nieuwsbrief is gratis en u kunt hem doorsturen aan wie u maar wil; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

Zomaar eens een greep uit het Liviusaanbod: ga mee naar Griekenland of Iran, of kom in Hoorn naar de cursus over islamitische kunst!

Jona Lendering (redactie)

======================================

NIEUW OP DE LIVIUS-WEBSITE

We hebben ongeveer een kwart van het werk rond de websitevernieuwing erop zitten, maar er zijn in de nieuwe stijl interessante pagina’s beschikbaar: Aardenburg, Ai Khanum, Akitu, Alexander of Molossis, Arbela, Bactria, Clitus, Cynoscephalae, Corbulo, Dorieus en Nectanebo II.

Uw redacteur bezocht Bulgarije en blogde over het museum van Vratsa, de Moesische limes, het monument bij Adamclisi en het Thracische graf van Karanovo. Hij had ook nog wat museumstukken op het vizier: een ander Thracisch graf, het mogelijke portret van Artaxerxes III in het Allard Pierson-museum, een bijzondere sarcofaag, de apotheose van Homeros en een authentiek broodje aap.

======================================

HET MOOISTE VAN DE MAAND

Het mooiste van de maand: vijf Romeinse schrijftabletten uit Dürres.

======================================

EGYPTE

De trappenpiramide in Saqqara wordt gerestaureerd en daar is kritiek op. En die werd weer weerlegd of zo.

Interessant online-project over Karnak.

Om blij van te worden: een scarabee van Sheshonq, gevonden in Jordanië.

En verder: klimaatveranderingen, haarextensies, ijzerwinning, Luxor, koninginnemummies en vrouwenlevens.

======================================

HET OUDE NABIJE OOSTEN

ISIS gaat verder met de vernietiging van erfgoed in Irak en Syrië (meer, meer, meer, meer,). Dit bericht is echter wat misleidend: zeker, Doura Europos is in handen van de islamisten, maar de fresco’s die bij het bericht zijn afgebeeld, zijn veilig in Damascus en worden niet bedreigd. Niet nu, althans.

Wat zoiets nou betekent, dat het erfgoed wordt verwoest? Judith Weingarten blogt over een interessant en bedreigd graf in Palmyra. Straks hebben we dat soort verhalen niet meer.

Uiteraard worden oudheden aan het westen verkocht. Geleerden roepen nu de VN op in te grijpen in de handel in oudheden, maar dat is uiteraard een beetje raar, want handel in geplunderde oudheden is natuurlijk al verboden.

Je kunt het presenteren als “we bouwen de ark van Noach opnieuw”, zoals men ook doet, en dan genereer je zeker media-aandacht. Je kunt ook netjes zeggen dat je onderzoekt hoe antieke schepen in elkaar staken – dan krijg je weliswaar minder aandacht maar schep je ook geen verkeerd beeld van wat oudheidkundigen nou eigenlijk doen.

Een bekende hoax, gepropageerd door anti-islamitische activisten, was dat Iran met een stuwdam het graf van de “Arische” koning Cyrus de Grote in Pasargadae onder water zou zetten. Dat gebeurde niet, en dus steekt men de hoax nu in een ander jasje.

En verder: Hasanlu.

======================================

DE OUDE GRIEKEN

Amfipolis bleef in het nieuws 1, 2, 3, 4, 5 (nee natuurlijk), 6, 7, 8, 9, 10 met een goede website – en toen werd het nieuws zelf nieuws: 1, 2, 3 (“all circus, no bread”), 4. Voor het goede begrip: het graf zelf is al een halve eeuw bekend. Vorig jaar zijn de opgravingen begonnen, deze maand kregen we allemaal mooie plaatjes maar nul nieuws, tot het ineens stil werd. Dat kan goede redenen hebben maar het zou in elk geval uw redacteur niet verbazen als de hype niet werd waargemaakt.

Er promoveren wekelijks mensen, en doorgaans zijn die proefschriften te specialistisch om hier te worden vermeld, maar de Myceense aanwezigheid in het zuidwesten van Turkije maakt nieuwsgierig. En als bonus nog een Myceens graf.

En verder: Selinus, Magarsos, Berenike, Perperikon.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

In de stad zelf: het Gouden Huis, ontwikkeling van het Forum Romanum en het huis van Augustus.

En verder: Anemurium, Harran, Hattusa (geen grap), Issos, leuke vondsten in de legioenbasis Novae, Saint-Prex.

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

Nederlanders kijken natuurlijk niet op van een boomerang meer of minder. Alleen al in Zuid-Holland zijn er drie gevonden. Maar in Frankrijk zijn ze verbaasd.

Het maandelijkse lijstje uit Groot-Brittannië: Binchester, Colchester, meer Colchester, Dumfries, en het mithraeum van Londen.

De domesticatie van het konijn vond plaats rond 600 n.Chr. en dat wil dus zeggen dat “Cananefates” geen “konijneneters” betekent.

En verder: Stuttgart.

======================================

ISRAËL, JODENDOM EN CHRISTENDOM

Een vreemd prehistorisch monument in Israël, met voorspelbare speculaties. En een grommend commentaar.

Een hellenistische nederzetting bij Jeruzalem, meer Jeruzalem, en het gebruikelijke politieke geneuzel: 1, 2, 3, 4.

Leuk stuk over tekstkritiek en het Nieuwe Testament.

En verder: Perzische ostraca uit Idumea, heel vroege kerk in Pristina.

======================================

OVERIG

De voltooiing van een woordenboek voor Middeleeuws Latijn, waaraan ruim een eeuw is gewerkt.

Josho Brouwers heeft een mening over musea en licht die toe aan de hand van de vernieuwde Romeinse afdeling van het Allard Pierson-museum.

Artikel over digital humanities past binnen een trend om ze te reduceren tot doorzoekbare archieven en big data. Het wetenschappelijk interessantste, namelijk nieuwe visies op causaliteit, lijkt men niet aan te durven.

En verder: Patara en een Fenicisch scheepswrak.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt verzorgd door Roel Salemink van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

The Roman Guide to Slave Management is een verhandeling van de fictieve Marcus Sidonius Falx, een Romeinse aristocraat bedacht door Cambridge-historicus Jerry Toner, over het houden van slaven en alles wat daar bij kwam kijken. Het boek wordt omschreven als een “darkly comic tour of Roman institutional slavery”, waarbij de slavernij in de Oudheid tegen een serieus licht wordt gehouden en wordt ingegaan op het belang van slaven in de Romeinse wereld. Met voorwoord van Mary Beard (meest recente boek: Laughter in Ancient Rome). Toner schreef eerder over rampspoed in de Romeinse tijd: Roman Disasters.

Vrouwen stonden in de oudheid net als slaven meestal ook niet op de voorgrond, maar de reeks Women in Antiquity van Oxford University Press schuift hen juist naar voren. Het nieuwste deel van Josiah Osgood gaat over een vrouw genaamd Turia: Turia. A Roman Woman’s Civil War. Uitgangspunt van dit boek is de grafinscriptie waarop de daden van een vrouw staan vermeld die tijdens de burgeroorlogen in de late Republiek haar man, staatsvijand en vogelvrij, hielp overleven. Naast dit spannende element is het ook een boek over het dagelijks leven in de late Republiek. Een eerder deel uit de serie behandelde bijvoorbeeld de Ptolemeïsche koningin Berenice II.

Onlangs werd de vertaling van het bekende werk Oidipous/Antigone van Sofokles heruitgegeven in paperback (vertaling Gerard Koolschijn). Het verhaal van Oidipous, die zijn vader vermoordde en met zijn moeder trouwde, is ook een belangrijke inspiratiebron geweest voor de boeken van Harry Mulisch. Het Nederlands Klassiek Verbond wijdt op 4 oktober een themadag aan de invloed van de klassieke Oudheid op het werk van de Nederlandse schrijver. Op deze dag zal ook een bundel worden gepresenteerd met drie van Mulisch’ verhalen vertaald in het Latijn: Tres Fabellae.

De schrijvers Sallustius, Livius en Tacitus en hun denkbeelden over politiek staan centraal Republicanism, Rhetoric and Roman Political Thought van Daniël Kapust en is nu verkrijgbaar in paperback: “this book develops interpretations of the three historians’ writings centering on their treatments of liberty, rhetoric, and social and political conflict”. Dat het meeste bronnenmateriaal uit de Oudheid niet zozeer de neerslag is van intellectuelen afkomstig uit de hoogste klassen in de samenleving, maar juist meer de wereld van middenklassen weerspiegelt is het onderwerp van Ancient Middle Classes: Urban Life and Aesthetics in the Roman Empire, 100 BCE–250 CE door Ernst Emanuel Mayer.

In het fraai uitgegeven Nationalsozialismus und der Antike gaat de Franse historicus Johann Chapoutot in op hoe Hitler en consorten het erfgoed van de antieke wereld overnamen en het ge-/misbruikten voor propagandistische doeleinden: “Was eignete sich besser als Sparta, um einen neuen Menschen zu schaffen? Welches Beispiel konnte besser sein als Rom, um ein Imperium, ein Weltreich aufzubauen?” Talrijke voorbeelden in architectuur, kunst en sport tonen de “die totalitäre Instrumentalisierung der Antike für ein verbrecherisches Weltbild”.

Top vijf september

  1. Narratology and the Classics door Irene de Jong
  2. The Last Trojan Hero: A Cultural History of Virgil’s Aeneid door Philip Hardie
  3. Delphi: Een geschiedenis van het middelpunt van de antieke wereld door Michael Scott (recensie)
  4. Rome’s World: The Peutinger Map Reconsidered door Richard Talbert
  5. Goden, monsters en helden. De mythologie van de oude Grieken door Josho Brouwers

======================================

INTERNET

Handige website met foto’s van oud-Egyptische voorwerpen.

======================================

EN TOT SLOT

Uw redacteur heeft net zijn boek over het ontstaan van het christendom en rabbijnse jodendom af en vraagt zich af hoe je dat nu presenteert zonder te vervallen tot de voorspelbare journalistieke frames. Ondertussen bent u alvast uitgenodigd voor de officiële presentatie op zondag 23 november, om 15.30, in het Rijksmuseum van Oudheden.

En u bestelt het boek alvast daar.

======================================

Oude nieuwsbrieven zijn te raadplegen via de website van het Rijksmuseum van Oudheden (2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014) en bij Aantekeningen bij de Bijbel. Als u de nieuwsbrief wil steunen, kunt u een donatie doen op rekeningnummer IBAN NL26 INGB 0670 7911 21 t.n.v. Livius, o.v.v. Ondersteuning Nieuwsbrief. Dank u wel. (Als u niet in Nederland woont: BIC/SWIFT INGBNL2A.)

Tags: ,

Dit is de honderdennegende aflevering van de Livius Nieuwsbrief, een maandelijks verschijnend mailtje voor mensen met belangstelling voor de antieke wereld. Het wordt uitgegeven door Livius.

De nieuwsbrief is gratis en u kunt hem doorsturen aan wie u maar wil; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

Zomaar een greep uit het Liviusaanbod: de reis naar Griekenland (die erg leuk belooft te zijn) of de cursus over het ontstaan van de Egyptische cultuur (die ook erg leuk belooft te zijn).

Jona Lendering (redactie)

======================================

HUISHOUDELIJKE MEDEDELING

De Livius Nieuwsbrief bestaat deze maand negen jaar. We hebben 4713 abonnees, die we nooit zullen lastigvallen met abonnementsgelden of advertenties. Maar eens in het jaar bedelen we – en dat is vandaag.

Uw redacteur is per maand ongeveer twee, drie dagdelen bezig met de Nieuwsbrief: uren waarin hij niet kan werken voor de Livius-vennootschap en in feite leeft op de kosten van de vennoten. Die doen daar niet moeilijk over, maar als u hun geste wil beantwoorden en in hun kosten wil delen, overweeg dan een bijdrage te storten op IBAN NL26 INGB 0670 7911 21 (BIC/SWIFT INGBNL2A) t.n.v. Livius, o.v.v. “nieuwsbrief”. Uw steun is niet verplicht, maar wordt beslist gewaardeerd.

======================================

NIEUW OP DE LIVIUS-WEBSITE

We zijn nog volop bezig met de vernieuwing van de site, maar we breiden de reeks museumstukken vrolijk uit: een Romeinse inscriptie, een hondengraf en reliëf uit Lycië.

======================================

HET MOOISTE VAN DE MAAND

Het mooiste van de maand is dit filmpje over het maken van Egyptische dodenmaskers.

======================================

EGYPTE

Leuk bericht over het ontstaan van de Egyptische lijkbezorging.

Alsof we niet elke vijf maanden horen hoe de piramides zijn gebouwd, doen we d’r nog maar ’ns een hypothese bij. Van voorbarige theorieën is in de oudheidkunde nog nooit iemand arm geworden.

En verder: Abydos, Berenike, kunstledematen, verfsporen in Fayyumportretten, gesleep met mummies en hoe het fout blijft gaan met de bescherming van het Egyptische erfgoed: 1, 2.

======================================

HET OUDE NABIJE OOSTEN

Hoe het erfgoed in Irak verder wordt gesloopt – deprimerend voorspelbaar. Verwant: wat er met Aramese inscripties gebeurt.

De heropening van het museum in Bagdad is al enkele keren aangekondigd. Ook deze maand weer, maar het gebruikelijke berichtje dat het toch is uitgesteld, bleef achterwege, zodat we moeten concluderen dat er ook eens gewoon goed nieuws kan komen uit Irak.

En verder: Erbil, Hasanlu, Kültepe (Kanes) en Nemrud Dagi.

======================================

DE OUDE GRIEKEN

Sokrates stierf door het gebruik van dolle kervel. Dat kan niet zo harmonisch zijn gegaan als we bij Plato lezen.

Indachtig het spreekwoord dat je een archeologische vondst nooit één keer in het nieuws moet brengen als je ook twee keer naar fondsen kunt hengelen is hier Amfipolis opnieuw. Dit is de link van vorig jaar. Leuke foto’s, dat dan weer wel.

Er zat altijd een luchtje aan de Sapfo-fragmenten, want we hoorden almaar niet waarom de betrokkenen zo zeker wisten dat ze echt oud waren. Inmiddels begint dat luchtje onwelriekend te worden.

En verder: een Myceens graf bij Amfissa, de Artemistempel in Efese (eerste zin zegt Izmir), Euromos, Kavousi, Korinthe, Kouklia en Kourion.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

Etruskische vondsten in Montepulciano en Cetamura del Chianti.

Veertig landkaarten die de Romeinse geschiedenis illustreren.

In Boedapest zijn plannen om de residentie van de gouverneur van Pannonië in Aquincum te reconstrueren.

Keizer Augustus overleed 2000 jaar geleden. Uw redacteur interviewde iemand die ronduit geërgerd was over de hype.

Miko Flohr geeft zijn mening over de stille ontmanteling van de archeologie in Italië. En Robert Nouwen heeft een oordeel over een plan het Colosseum deels als hotel in gebruik te nemen.

Misschien werd Pompeii niet, zoals altijd aangenomen, verwoest in augustus.

En verder: Batumi, Cosa, Cyzicus, Rome (gouden huis), Sagalassos en Sofia.

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

Fascinerend: IJzertijdskeletten in de Moezel.

Het moest een keer worden gevonden, het Romeinse fort bij Gernsheim. En dat is nu dan ook gebeurd.

De Duitse amateurarcheoloog die een enorme schat vond en zich bij de rechter moest verantwoorden, moet inderdaad voorkomen.

Tussen de regels lijkt hier te staan – maar uw redacteur kan een fractie té argwanend zijn – dat in het Belgische Gooik professionele archeologen worden genegeerd.

Het maandelijkse lijstje uit Groot-Brittannië: Colchester, Nether Compton, Warmington, York en een toiletbril uit Vindolanda.

En verder: Bibracte, Tienen, Trier en een bloedstollend mooi filmpje van het Nijmeegse Romeinenfestival.

======================================

ISRAËL, JODENDOM EN CHRISTENDOM

Wat wil het zeggen dat Jezus van Nazaret uit Nazaret kwam? Uw redacteur nam een voorschot op zijn nog te verschijnen boek.

Indachtig het al aangehaalde archeologische spreekwoord… dit keer de wijn uit Tel Kabri maar weer eens.

Even verwarrend: twee bijna identieke muntschatten van Joodse opstandelingen uit het jaar 70 en uit de Bar Kochba-opstand.

Het is niet bekend hoe het christendom in Egypte kwam. Maar je kunt over de wél bekende vroegste fasen wel leuk schrijven. Met adembenemend mooie plaatjes.

En verder: Gaza, Gezer en Jeruzalems Klaagmuur.

======================================

OVERIG

En het goud van de Krim in het Allard Piersonmuseum. Waarheen zou dat nu terug moeten?

Plunderingen in de Fezzan. Met commentaar.

Hoe het verder gaat met de digitalisering van de Loeb-serie. Alleen als je het filmpje kijkt, hoor je dat je mag betalen voor de teksten. Een sigaar uit eigen doos dus, want op het merendeel van de boeken berust geen copyright.

En verder: het ontstaan van menselijke talen, een Fenicisch wrak om helemaal blij van te worden, het graf van een zeer vroege Turk, de oudst-bekende inscriptie in een voorloper van het huidige Arabische schrift.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt deze maand verzorgd door Roel Salemink van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

Keizer Augustus stierf op 19 augustus precies 2000 jaar geleden waardoor er veel extra aandacht voor hem is. De nieuwe biografie Augustus – From Revolutionary to Emperor van de bekende oudhistoricus Adrian Goldsworthy komt daarmee op een goed moment. Eerder schreef hij onder meer over de val van het Romeinse Rijk en een biografie van Caesar.

Het sterfjaar van Augustus is als uitgangspunt genomen voor een tentoonstelling in het Römisch-Germanisches Museum in Keulen (14 AD. Römische Herrschaft am Rhein, tot 19 oktober) waarin het Romeinse beleid in de noordelijke Rijnprovinciën in de eerste eeuw van onze jaartelling tegen het licht wordt gehouden (catalogus).

Het leven van Augustus wordt ook opgevoerd in fictieve maar zeer erudiete en meeslepende vorm in John “Stoner” Williams’ boek Augustus, zojuist verschenen in Nederlandse vertaling. Zie hier de recensie.

Van de hand van de Amsterdamse hoogleraar Oud-Grieks Irene de Jong verscheen onlangs Narratology and the Classics: a Practical Guide. Het boek is enerzijds een introductie in de verhaaltheorie en de onderliggende structuren binnen teksten, anderzijds wordt de narratologie toegepast op antieke teksten (in Grieks en Latijn) en worden deze vergeleken met modernere voorbeelden. In verband met het verschijnen van het boek organiseert Spui25 op 12 september de Estafette van de Europese Literatuur en heeft het boek een introductieprijs van €22.95.

Narratologisch interessant is ook de Griekse komedie waarover zojuist een nieuwe Cambridge Companion is verschenen: Cambridge Companion to Greek Comedy. Daarnaast is er ook een nieuwe uitgave van de Cambridge Companion to the Roman Republic.

Verhalen genoeg in het net uitgekomen Goden, Monsters en Helden. De Mythologie van de Oude Grieken van Mediterraan archeoloog (en Liviusdocent) Josho Brouwers. In dit boek gaat de auteur verder dan alleen het doorgeven van verschillende Griekse mythen omdat hij probeert ze in een context te plaatsen. (Zijn eigen commentaar is hier en een interview is daar.)

Zojuist verschenen is de vertaling van Michael Scotts Delphi: A History of the Center of the Ancient World bij uitgeverij Prometheus/Bert Bakker (Nederlands). Scott behandelt de complete geschiedenis van het het invloedrijke orakelheiligdom in Centraal Griekenland van het prille begin tot haar einde ver na de opkomst van het Christendom.

Een vergelijkbaar boek over een ander bekend Grieks heiligdom is The Parthenon Enigma door Joan Connelly over de geschiedenis en de rol van het Atheense Parthenon door de eeuwen heen. Meer oude Grieken in Edith Halls Introducing The Ancient Greeks waarin het succes van “de” Grieken wordt bekeken vanuit het perspectief van verschillende groepen Grieken die zich hadden verspreid over het hele Mediterrane gebied. Pericles of Athens van Vincent Azoulay beschrijft daarentegen het leven van één enkele, maar ook een van de meest succesvolle Grieken uit de geschiedenis.

Voor hen die zijn geïnteresseerd in de geschiedenis van de archeologie is er The Great Archaeologists een fraai geïllustreerd boek van uitgeverij Thames & Hudson met biografieën van bekende en minder bekende archeologen die het vak hebben gemaakt tot wat het nu is.

Top 5

  1. Narratology and the Classics, door Irene de Jong
  2. Onkwetsbaarheid, door Seneca (vertaling Hunink; meer)
  3. Over Vrijheid, door Epictetus (vertaling Boter en Brouwer)
  4. Constantijn, door Henk Singor
  5. Christian Beginnings From Nazareth to Nicaea, door Geza Vermes

======================================

DWAASHEID

Mocht u aarzelen of deze animatie over culturele centra de positivistische misvatting illustreert, aarzel dan niet langer. Het illustreert de positivistische misvatting.

======================================

EN TOT SLOT

Van Lego kun je alles maken. Zoals een reconstructie van de slag bij Asculum. Met olifanten. Als u het bloedbad niet meer kunt aanzien: het citaat waarop u wacht komt na 1’40”.

======================================

Oude nieuwsbrieven zijn te raadplegen via de website van het Rijksmuseum van Oudheden (2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014) en bij Aantekeningen bij de Bijbel. Als u de nieuwsbrief wil steunen, kunt u een donatie doen op rekeningnummer IBAN NL26 INGB 0670 7911 21 t.n.v. Livius, o.v.v. Ondersteuning Nieuwsbrief. Dank u wel. (Als u niet in Nederland woont: BIC/SWIFT INGBNL2A.)

Tags: ,

Dit is de 108ste aflevering van de Livius Nieuwsbrief, een maandelijks verschijnend mailtje voor mensen met belangstelling voor de antieke wereld. Het wordt uitgegeven door Livius.

De nieuwsbrief is gratis en u kunt hem doorsturen aan wie u maar wil; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

De Vrienden van Livius nodigen u uit om op zaterdag 20 september te komen luisteren naar twee lezingen over de politieke en religieuze ideeën in de Romeinse en Byzantijnse architectuur. Livius zelf nodigt u uit voor een cursus of een reis.

Jona Lendering (redactie)

======================================

NIEUW OP DE LIVIUS-WEBSITE

We werken gestaag verder aan de nieuwe opmaak, maar Michel Gybels was zo aardig om een artikel over de vroege Hittitische stad Šapinuwa (Ortaköy). Ook nieuw: Qasr Azraq in Jordanië.

Onze zustersite LacusCurtius gaat verder met Johannes Lydus’ De maanden. Uit de reeks museumstukken: een oeroud standbeeld, een kat met kuikens, een brief uit een inmiddels geplunderd museum en een foeilelijk beeld.

======================================

EGYPTE

In maart hadden we een berichtje over een vondst die de Egyptische chronologie van de Late Bronstijd op z’n kop leek te zetten. Dit keer hebben we er weer een.

Een heel mooi portret van Echnaton uit Soedan.

Net als uit Irak – zie beneden – komen ook uit Egypte berichten over plundering.

Het maandelijkse gesleep met mummies: 1 (eigenlijk een sarcofaag maar erg interessant), 2, 3, 4 (leuk voor iedereen die De boog van de farao las).

En verder: Saqqara, Giza, Sohag, Luxor, (Dra’ Abu el-Nagra; meer), de woonwijken van Amarna, Beni Sweif, klimaatstudie, textiel, de verkoop van een beeldschoon standbeeldje, een nieuwe minister van Oudheidzaken, een van de meest bizarre berichten die we ooit vermeldden en ook deze nieuwsbrief zou incompleet zijn zonder de onvermijdelijke doctor Zahi Hawass.

======================================

HET OUDE NABIJE OOSTEN

Een onopvallend berichtje, maar waarschijnlijk nieuws om heel, heel erg blij van te worden: het chronologische vraagstuk (uitleg hier) achter de Mesopotamische geschiedenis lijkt te zijn opgelost. De middenchronologie lijkt de juiste te zijn.

De ramp die je wist dat zou komen: ISIS dreigde de boel in de omgeving van Mosul, het antieke Nineve, kort en klein te slaan. En ISIS voerde zijn dreigementen uit: algemeen, Assyrisch materiaal (niet geverifieerd), kerken, het graf van de profeet Jona, meer. Ongetwijfeld verschijnen er binnenkort nog meer oudheden op de zwarte markt.

Soortgelijk nieuws komt uit Syrië (meer) en Hatra. En ook daar gaat de opbrengst richting zwarte markt. Toch vinden in Syrië ook nog opgravingen plaats: een Byzantijns mozaïek uit Sweida.

En verder: Afyonkarahisar, kleiklompjes als administratiemateriaal, een vijfduizend jaar (!) oude qanat, de “burnt city”, Ur, Kültepe (Kanesh), de rioleringen van Persepolis opnieuw, een graf in Oman.

======================================

DE OUDE GRIEKEN

De “Kasteel van Amsterdam-prijs” voor de opzichtigste manier om met een opgeleukt persbericht over een archeologische vondst te hengelen naar publiciteit (en fondsen) gaat deze maand naar het bericht over de “first gay graffiti in history”. De opgravers moeten hebben geweten dat soortgelijke, een eeuw oudere graffiti twee eilanden verderop zijn gevonden.

Een grafveld en een paardengraf op Chios: een berichtje op de leuke Griekenlandblog Parakalo.

Griekse krijgsgeschiedenis: Josho Brouwers legt uit wat er beter aan kan.

Natascha Neef legt uit waarom de Parthenon Marbles weer naar Athene moeten. En daarmee verwant: de Karyatiden zijn schoongemaakt.

Dit gaat leuk worden: de Google StreetView gaat nu van start in Griekenland.

En verder: Hala Sultan Tekke, Gla, Mycene, een drinkbeker van Perikles, het Lyceum in Athene, Assos (NB: “sarcofaag” betekent “lijkeneter”), Thessaloniki.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

Al maanden is er steeds weer aandacht voor de tweeduizend jaar geleden overleden keizer Augustus, en zoals te verwachten viel praat iedereen elkaar na zonder dat iemand iets nieuws meldt. Zoiets had uw redacteur echter nog nooit gezien.

In Rome zou de eetzaal van keizer Nero, met het beroemde roterende plafond, zijn ontdekt. Gegeven de traditie van hypes in Italië is enige scepsis op haar vanzelfsprekende plaats. Iets minder kritisch mag u zijn over het nieuw-ontdekte grafveld in Trastevere en de heropening van het graf van Romulus en de tempel van Portunus.

De plundering van de Romeinse stad Apamea in Syrië gaat gewoon verder (meer).

Bewijs voor een epidemie uit de derde eeuw. Ondanks de kop is dit niet de epidemie die het einde van de Oudheid markeert, want die is drie eeuwen jonger.

En verder: een tempel in Amasra, een inscriptie van ruim duizend stukken in Autun, een nieuwe monoliet in Baalbek, een Romeinse stad onder de delta van de Nijl, het eerste fort van Carnuntum, de huizen van Efese,een theater in Izmir, skeletten in Mugla, een mozaïek in Nîmes, opgravingen in Plovdiv, raad-eens-waarover-het-laatste-bericht-over-Pompeii-gaat, Pozzuoli, Santa Maria Nova, Vulci en een scheepswrak voor de Ligurische kust.

======================================

HET NIJMEEGSE AQUADUCT

Een bescheiden relletje dat uiteindelijk nergens over ging: het Romeinse aquaduct in Nijmegen zou niet zijn wat het leek. Eerst was er kritiek vanuit de burgerij, de pers schreef erover, de Nijmeegse rekenkamer sprak twijfels uit, een archeoloog legde uit dat de rekenkamer niets van wetenschap begreep, de Nijmeegse gemeenteraad schoof het rapport van de eigen rekenkamer ter zijde, andere media schreven erover en dat was dat.

Daarop volgden de nabeschouwingen. Theo Toebosch wees erop dat de archeologische claim berustte op een studentenscriptie die was geëindigd met het advies meer onderzoek te doen. Hij ontdekte ook dat de affaire tot aan het LOWI escaleerde door het formalisme waarmee de Radbouduniversiteit de discussie ontweek over de kwaliteit van de scriptie (die overigens wel goed was). Uw redacteur herinnerde eraan dat de Nijmeegse archeologen de prijs betalen van de slechte voorlichting die oudheidkundigen nu eenmaal altijd geven. En toen was het zomer en was het voorbij.

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

Een beetje macaber: er wordt een 3D-scan gemaakt van het meisje van Yde (vergelijk).

Dat was aan de aandacht van uw redacteur ontsnapt: in Heerlen is een deel van de Romeinse weg van Xanten naar Aken geïdentificeerd.

Het maandelijkse lijstje uit Groot-Brittannië: Bognor Regis, Cirencester, Colchester (wat Boudicca ermee te maken heeft, is onduidelijk), een villa in Dorset (don’t believe the hype), Maryport (maar…), Wallsend. De clichépoeper die bij de BBC de koppen maakt, vergreep zich aan Binchester.

En verder: een Bronstijd-vleesrokerij, een mooi Keltisch wagengraf, Wortegem (PDF), Millingen, Belginum, Melsele, Pont-Sainte-Maxence, een Merovingische nederzetting bij Uden en een mooie Merovingische schaal uit Oegstgeest.

======================================

ISRAËL, JODENDOM EN CHRISTENDOM

De affaire rond Norman en Raphael Golb wordt te ruste gelegd: zoonlief is ook in hoger beroep veroordeeld en gaat twee maanden naar de gevangenis. De betrokkenheid van de vader, die op de hoogte was van de activiteiten van zijn zoon en de gedragscode van de universiteit van Chicago overtrad, blijft opnieuw onderbelicht.

Ach, Jeruzalem: 1, 2, 3, 4,

In de Late Oudheid bekeerden de Khazaren, een stam in wat nu Oekraine/Rusland is, zich tot een vorm van monotheïsme. Christenen en joden claimen allebei dat de Khazaren “een van ons” waren. Moslims maken de claim ook en dateren de bekering later. De joodse claim lijkt nu zwakker te zijn.

En verder: Kanaänitische wijn, Hebron, Lachish, Khirbet el-Araj (let op de opzichtige manier om een bijbelse associatie te scheppen), Jaffa, Q, mozaïeken in Huqoq (met een onbewezen Alexander-de-Grote-draai).

======================================

OVERIG

Edwin de Vries komt nog één keer terug op zijn werk als veldtechnicus in Soedan.

Beschadiging van de antieke rotskunst in Libië. Context: daar.

De kothon van de Karthaagse stad Motya is dus geen kothon. Wat dat betekent leest u daar. Meer Karthaagse vondsten, een paar kilometer verderop: hier.

Waarom zoveel mensen het intellectuele avontuur, waar het in de klassieken toch om gaat, niet meer herkennen, wordt u helemaal duidelijk uit een bespreking van wat boeken over Alexander de Grote waarin werkelijk alle open deuren worden ingetrapt.

En hier is nog zoiets. Een classicus schrijft een stukje bladvulling over misverstanden over de Oudheid. Een analyse van de herkomst van de misverstanden wordt niet geboden – het stukje is evident niet bedoeld als provocatie maar als amusement. Toch is het nog te kritisch voor sommige filhellenen. Je zou eerder klagen over de reductie van de klassieken tot causerietje.

En verder: Cerveteri, Josho Brouwers raadt u af naar de nieuwe Heraklesfilm te gaan, wat je met Playmobil kunt doen en uw redacteur stofte de moord op Winckelmann nog eens af.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt verzorgd door Lujzika Adema van Kooten van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

In de commentaarreeks van Cambridge University Press, ook wel bekend als Green & Yellow, is een nieuw deeltje verschenen: Juvenalis’ Satire 6 (ed. L. en P. Watson), en dat vieren wij!

Deze zomer geven we kortingen tot maar liefst 25% op álle deeltjes in de reeks. Dus zowel op bestsellers zoals Euripides’ Medea (ed. Mastronarde) en Homerus’ Ilias XXII (ed. De Jong) als op nieuwe delen zoals Ovidius’ Epistulae ex Ponto I (ed. Tissol), Menanders Samia (ed. Sommerstein), Plinius’ Brieven (ed. Whitton), Herodotus’ Histories Book V (ed. Hornblower) en Terentius’ Hecyra (ed. Goldberg). Een complete lijst staat hier.

Lang gewacht, stil gezwegen en uiteindelijk toch gekregen: Henk Singors boek over Constantijn is verschenen. Om en nabij het Constantijnjaar verschenen al boeken van Jonathan Barnes (recensie), Olivier Hekster en Eusebius van Caesarea. Singors bijdrage is vuistdik en vooral biografisch, al gaat het ook in op de christelijke revolutie die de Romeinse keizer zou hebben ontketend.

En ook van Mary Beard is er een nieuw boek uit, met de vrolijke titel Laughter in Ancient Rome. On Joking, Tickling and Cracking Up. Schijn bedriegt, het boek is serieuzer dan zijn voorkomen: Beard behandelt een uitvoerig scala aan Latijnse teksten en gaat in op verschillende wetenschappelijke theorieën over humor, maar blijft in een toegankelijke stijl. Wat vonden de Romeinen leuk, en in hoeverre kunnen wij dat nog begrijpen?

Twee nieuwe boeken met betrekking tot het Romeinse verleden in Nederland: Romeinse Sporen van Herman Clerinx gaat over de Romeinen in de Benelux, met 309 bezoekbare vindplaatsen. Lees hier de recensie. Voor een jeugdigder publiek is er Avé, Caear. Leuk voor op de achterbank, onderweg naar die Romeinse sporen.

1177 B.C.was niet aan te slepen wegens een zeer positieve ontvangst in de pers (vijf ‘ballen’ in het NRC en op onze website). Voor de liefhebber die meer over de periode wil weten, is er Ancient Crete, waarin Saro Wallace de vroege geschiedenis van Kreta onderzoekt en vooral ingaat op de significante verschillen van de cultuur, geschiedenis en politiek van het eiland met die van het centrale Griekenland.

De nieuwe examenbundels voor het komende jaar zijn al binnen. Voor Latijn (Plinius en Cicero) is er Tijdsbeeld in Brieven, Een Leven in Brieven en Lectori Salutem; Voor Grieks (Homerus) is er Tragische Helden en De Tranenrijke Oorlog.

Top 5

  1. Epictetus’ Over Vrijheid (vert. Boter en Brouwer) stijgt naar een eerste plaats.
  2. Vermes’ Christian Beginnings stijgt ook flink, mede door onze Penguin Zomeractie (recensie).
  3. Socrates van Ineke Sluiter blijft populair.
  4. Henk Singors Constantijn is nieuw in de top.
  5. Het nieuwste deeltje Seneca in vertaling van Vincent Hunink is Onkwetsbaarheid (De constantia sapientis), maar moet de plek delen met voorganger Innerlijke Rust, Hermans paperback Cave and the Light (Plato vs. Aristoteles) en Regulus, de Kleine Prins in het Latijn.

======================================

DWAASHEID

Het graf van Jezus… deze nieuwsbrief is te kort om alle onzin samen te vatten.

En dan is er de Ark van Noach. Uiteraard vond men wat, want er is nog nooit een expeditie naar Oost-Turkije gegaan die niet iets vond. En dat is toch knap, want ook dit keer zocht men op een andere berg dan in de Oudheid werd aangenomen.

======================================

INTERNET

De volledige Suda, een Byzantijns woordenboek met veel informatie over antieke auteurs, is nu online.

=========================================

OVERLEDEN

Twee belangrijke archeologen zijn overleden: Yuval Peleg, die eraan bijdroeg dat Qumran niet langer als klooster wordt geïdentificeerd, en Klaus Schmidt, de joviale opgraver van Göbekli Tepe.

======================================

EN TOT SLOT

U weet het, het Amerikaanse leger heeft wat moeilijkheden met zijn inlichtingendiensten. Men gaat nu bij de Etrusken in de leer.

======================================

Oude nieuwsbrieven zijn te raadplegen via de website van het Rijksmuseum van Oudheden (2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014) en bij Aantekeningen bij de Bijbel. Als u de nieuwsbrief wil steunen, kunt u een donatie doen op rekeningnummer IBAN NL26 INGB 0670 7911 21 t.n.v. Livius, o.v.v. Ondersteuning Nieuwsbrief. Dank u wel. (Als u niet in Nederland woont: BIC/SWIFT INGBNL2A.)

Tags: ,

Dit is de 107e aflevering van de Livius Nieuwsbrief, een maandelijks verschijnend mailtje voor mensen met belangstelling voor de antieke wereld. Het wordt uitgegeven door Livius.

De nieuwsbrief is gratis en u kunt hem doorsturen aan wie u maar wil; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

Zomaar een greep uit het Liviusaanbod: de reizen naar Bulgarije en Turkije.

Jona Lendering (redactie)

======================================

ROMEINENFESTIVAL

Deze nieuwsbrief is iets eerder dan u gewend bent, want we vestigen graag nog even de aandacht op het Nijmeegse Romeinenfestival. Lezingen van bekende classici, demonstraties van ambachtslieden, een re-enactmentshow, een publieksopgraving, boekenverkoop en vooral veel zon: wat wil u nog meer?

Festivalkaarten bestellen kan met deze link en abonnees van deze nieuwsbrief krijgen 20% korting.

======================================

NIEUW OP DE LIVIUS-WEBSITE

Michel Gybels bezocht Turkije en schreef over “Midas City”. En omdat het Romeinenweek is, kroop uw redacteur elke dag in de pen met stukjes over de limes, de Romeinse Hercules, de Joodse en de Bataafse opstanden, Nehalennia, de taal der Romeinen, wetenschapsvoorlichting en Romeinen en fascisme.

======================================

EGYPTE

Vlees is een erg oneconomische vorm van voeding. Dus het is niet zo vreemd dat oude volken er niet zoveel van aten.

Nog een keer Hierakonpolis, het begint leuk te worden.

Het maandelijkse gesleep met mummies: 1, 2, 3.

De claim, vorige maand, dat eindelijk duidelijk was wat egyptologen almaar niet hadden ontdekt, namelijk hoe zware stenen werden vervoerd, werd gefileerd op Kennislink en in Toebosch’ Eigen Tijdschrift.

De ongekende snelheid waarmee onderzoekers tegenwoordig antieke teksten publiceren.

En verder: Saqqara en Beni Suef.

======================================

HET OUDE NABIJE OOSTEN

Het zat er al een tijdje aan te komen: de synchronisering van de Mesopotamische en Egyptische chronologie van het late derde millennium v.Chr. aan de hand van een klimaatomslag.

De claim dat er in Ugarit een oudere versie is gevonden van het verhaal van Adam en Eva ziet er op het eerste gezicht betrouwbaar uit, maar na zoveel onjuiste claims mogen we wat sceptisch zijn. Niettemin: dit keer kan het eens kloppen.

Een project om Urartese voorwerpen terug te krijgen.

De Feniciërs kwamen uit Libanon, maar gek genoeg zijn daar niet zo heel veel vondsten gedaan: Tyrus, Sidon, Beiroet en Byblos zijn immers nog steeds bewoond, wat opgraving lastig maakt. Des te leuker is de vondst van het beeld van een priester in Sidon.

Niet alles is ellende in Syrië, zoals in Urkesh. Maar grosso modo ziet het er niet best uit (meer narigheid) (religieus motief).

En verder: een reconstructie van het antieke Babylon,

======================================

DE OUDE GRIEKEN

Deze maand alleen berichten uit Limassol en Smyrna.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

Dat was toch redelijk opvallend nieuws: een Romeins fort in Thüringen. Geen datering.

Om helemaal blij van te worden: een Romeins heiligdom bij Pont-Sainte-Maxence (Oise).

Een mal om valse Romeinse munten te slaan in Talkat. En dat ligt in India.

En verder: Petra, Sostra, Sungurlu.

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

Zoals bekend proberen Zuid-Holland, Utrecht en Gelderland de limes van de Beneden-Rijn op de werelderfgoedlijst te krijgen. Of dat lukt is onbekend, maar deze website hebben we alvast.

Een leuk bericht: een Romeinse wachttoren, ergens halverwege Lelystad en Almere. Dendro 69 n.Chr.

En verder: het Keltische fort op de Heuneburg en Maryport.

======================================

ISRAËL, JODENDOM EN CHRISTENDOM

Het hoger beroep in de Golb-affaire: op de meeste punten werd het oorspronkelijke vonnis bevestigd.

En hoppa, een plek waar Jezus wellicht is geweest. We hypen weer vrolijk, dit keer over Magdala.

En verder: Masada.

======================================

OVERIG

In België waren verkiezingen en de website ArcheoNet heeft de standpunten van de politieke partijen over archeologie eens bij elkaar geplaatst. Een goed initiatief.

Leuk artikel over het gebruik van het oude Rome door de fascisten.

In de vorige nieuwsbrief berichtten we over de moedwillige vernietiging van mummiemaskers. Mag dat zomaar? Van wie is zo’n oud voorwerp? Als je het netjes hebt gekocht, mag je dan je eigen bezittingen kapot maken? Een blogger stelt de vraag of de wet dat niet moet verbieden.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt verzorgd door Lujzika Adema van Kooten van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

Een speciale editie deze maand, met highlights in het teken van het Romeinenfestival, boeken over klassieke architectuur, nieuwe Tattis en Dumbartons en een Top 5 die sterk is bepaald door recensies en evenementen.

Aansluitend bij ‘Proef de Oudheid’, het thema van het Romeinenfestival, is er veel in boekvorm. Sapor Limitis van Claudia Vandepoel staat vol Romeinse gerechten van ingrediënten uit het Limesgebied. Uit de oudheid zelf is er het kookboekje van Apicius. Andrew Dalby maakte het Classical Cookbook met antieke recepten voor de moderne keuken en Food in the Ancient World, een voedselalfabet met lemmata van ingrediënten en keukengerei tot antieke schrijvers over voedsel (in dezelfde reeks is er een Vogelalfabet). Wilt u weten wat de Romeinen dronken? Dan is er Wasser, Wein und Öl. Die Lebenssäfte der römischen Welt.

Over het Romeins grensgebied is er natuurlijk Edge of Empire van Jona Lendering en Arjen Bosman. Voor wie de omgeving wil verkennen, kan bijvoorbeeld naar Xanten met het speelse Ein Tag im Romischen Xanten (volgens de ondertitel nicht nur für Kinder) of naar de muur van Hadrianus met klassieker Een grens van steen van Herman Vuijsje. De tentoonstelling Gebrochener Glanz is nog tot eind juli te bezoeken en als catalogus bij ons voorradig. En of dat allemaal niet genoeg is: voor begin juli staat Romeinse sporen van Herman Clerinx gepland te verschijnen, met 350 bezoekbare vindplaatsen van Romeinse sporen. Het is alvast te reserveren.

Meer sporen uit de oudheid in de vorm van nieuwe boeken over klassieke architectuur, vol tekeningen en afbeeldingen. Sinds begin dit jaar was er al het degelijke Handbuch der Antiken Architektur van Patrick Schollmeyer, net binnen is Origins of Classical Architecture van Mark Wilson Jones en nieuw als paperback is The Art of Building in the Classical World van John R. Senseney (hardcover). Voor de architectuur van de Etrusken is er Monumentality in Etruscan and Early Roman Architecture van Michael L. Thomas. Eerst weten of opfrissen wie die Etrusken ook alweer waren? De nieuwste VSI is daar bij uitstek voor geschikt: The Etruscans, A Very Short Introduction, verzorgd door Christopher John Smith.

Tot slot in vogelvlucht een aantal gloednieuwe tweetalige deeltjes bij zowel Tatti als Dumbarton Oaks. Bij Tatti van Giovanni Pontano On Married Love en Eridanus, de Correspondentie van Lorenzo Valla en On the World and Religious Life van Coluccio Salutati. Bij Dumbarton is er van Henry van Avranches het tweedelige Saints’ Lives (deel 1, deel 2) en van Maximos Confessor On Difficulties in the Chuch Fathers of Ambigua, tevens in een deel 1 en deel 2.

Top 5

  1. Ineke Sluiter – Socrates. Het beknopte boekje over Socrates in de reeks Elementaire Deeltjes is, zeker na een succesvolle debatronde in Spui 25, een grote hit. Met afstand op de eerste plaats deze maand.
  2. Na een lovend artikel van Atte Jongstra in het NRC staat Twee steden van Fik Meijer weer in de top.
  3. Ook 1177 B.C. The Year Civilization Collapsed van Eric H. Cline kent een opleving na een lovende recensie in het NRC en de vijf ‘ballen’ die Jona Lendering aan het boek toekende.
  4. Epictetus’ Over Vrijheid, een gedeelte uit het verzameld werk dat Gerard Boter en Rob Brouwer vertaalden (volledig nog slechts verkrijgbaar als ebook), is goed voor een vierde plaats. ‘Vrij is degene die leeft zoals hij wil’.
  5. Christian Beginnings: From Nazareth to Nicaea, Ad 30-325 van Geza Vermes, die expert was op het gebied van vroeg Christendom en Dode Zeerollen, is de pocketeditie van de eerder verschenen hardcover.

======================================

EN TOT SLOT

Wat geef je aan iemand die alles al heeft? Een buste van een Romeinse keizer natuurlijk.

======================================

Oude nieuwsbrieven zijn te raadplegen via de website van het Rijksmuseum van Oudheden (2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014) en bij Aantekeningen bij de Bijbel. Als u de nieuwsbrief wil steunen, kunt u een donatie doen op rekeningnummer IBAN NL26 INGB 0670 7911 21 t.n.v. Livius, o.v.v. Ondersteuning Nieuwsbrief. Dank u wel. (Als u niet in Nederland woont: BIC/SWIFT INGBNL2A.)

Tags: ,

Dit is de honderdenvijfde aflevering van de Livius Nieuwsbrief, een maandelijks verschijnend mailtje voor mensen met belangstelling voor de antieke wereld. Het wordt uitgegeven door Livius.

De nieuwsbrief is gratis en u kunt hem doorsturen aan wie u maar wil; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

Zomaar eens een cursus uit het Liviusaanbod: de reis naar Bulgarije.

Jona Lendering (redactie)

======================================

KORTING

Het Nijmeegse Romeinenfestival is dit jaar op zaterdag 31 mei en zondag 1 juni op het Kops Plateau, de plaats waar de Romeinse generaal Drusus ooit zijn hoofdkwartier had. Re-enactors, vertalers en wetenschappers uit binnen- en buitenland leggen uit hoe leuk de Romeinse tijd was.

Abonnees van deze nieuwsbrief krijgen 20% korting op de toegangsprijs, tenminste als u uw kaartjes bestelt via deze link.

======================================

NIEUW OP DE LIVIUS-WEBSITE

Er wordt nog volop gewerkt aan de vernieuwing van Livius.org, maar we voegden deze maand ook iets nieuws toe, namelijk een stukje over een Romeinse haven aan de Rode Zee, Akaba. Uw redacteur was namelijk in Jordanië. En daarover had hij nog meer te vertellen: in Gadara, op de berg Nebo, in Petra.

======================================

EGYPTE

Eigenlijk is dit geen nieuws: in Egypte plundert men vrolijk verder. En verder.

Ook al geen nieuws: een baviaan zou bewijzen dat het land Punt in Eritrea ligt. Hier is hetzelfde uit 2010, want waarom zou je, zoals archeologen plegen te zeggen, een persbericht één keer naar buiten brengen als je ook twee keer naar fondsen kunt hengelen?

Ondanks de schijn van het tegendeel was dit géén 1 april-grap.

Het maandelijkse gesleep met mummies: 1, 2, 3, 4, 5.

Een nieuwe maand, een nieuw beeld van Amenhotep III.

En verder: Abydos, een weerbericht met chronologische implicaties, Luxor, Luxor, Minya en een papyrus met een contract om een wijngaard te bewaken.

Plus: hoe generaal Allenby zijn klassieken kende en benutte. En hoe een moderne generaal oproept tot vandalisme.

======================================

HET OUDE NABIJE OOSTEN

Leuk artikel over de gebeurtenissen aan het einde van de Bronstijd: klimaatverandering, droogte, migraties (“zeevolken”) en interne revolutie. Het stuk hoort bij de publiciteit voor een boek waar je helemaal blij van wordt: als u dit jaar één boek over de Oudheid leest, neem dan 1177 BC. The Year Civilization Collapsed van Eric Cline.

De sombere situatie in Syrië (beschuldiging), Jemen, Irak en Afghanistan.

En verder: Jericho.

======================================

DE OUDE GRIEKEN

Grappig onderzoek naar een niet zo grappig onderwerp: gezichtsuitdrukkingen op Griekse grafstenen.

Voor wie eens een Grieks dinertje wil geven: tulpenbollen.

Vervolg over de vondsten in Vergina: 1 en 2.

En verder: een Griek in Egypte (en in het RMO), een graf in Athene, nieuwe opgravingen in Troje, scheepswrakken.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

De eerste veertig keer dat deze nieuwsbrief verscheen, was er een “Kasteel van Amsterdam-prijs” voor de opzichtigste manier om met een opgeleukt persbericht over een archeologische vondst te hengelen naar publiciteit (en fondsen). Deze maand reiken we die maar weer eens uit, want de claim dat Rome ouder is dan 753 v.Chr. is wel heel gênant. Zou er iemand zijn die waarde hecht aan de stichtingslegende?

Bravig stukje over onderwaterarcheologie, toch aardig.

In de stad zelf: restauratie van het Mausoleum van Augustus en een bedelende burgemeester.

Willen wij hier, in deze nieuwsbrief, meer of minder Pompeii? Minder! Minder!

En verder: Alexandria in Troas, keizer Claudius in Egypte, Algiers. En zo te zien is ook dit geen 1 april-grap.

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

Weer eens een reconstructie van een Romeins schip, dit keer in Xanten.

Een beeldschone foto van het graf van een Germaanse zou je bijna doen vergeten ook de tekst ernaast te lezen. Die is ook interessant.

Het maandelijkse lijstje uit Groot-Brittannië: een aquaduct bij Cambridge, een weg bij Harrogate, een IJzertijd-muntatelier in Leicester, een mozaïek uit Wiltshire, Rendlesham (= Sutton Hoo).

En verder: Heffen, Ockenburg, Dudzele, Velsen.

======================================

DE VROUW VAN JEZUS

Mediamanipulatie inzake het Evangelie van de Vrouw van Jezus, en niet zo zuinig ook. U herinnert zich hoe anderhalf jaar geleden werd aangekondigd dat er een papyrussnipper was gevonden waarop leek te staan dat Jezus over iemand sprak als “mijn echtgenote”. De publicatie was al aangenomen door een wetenschappelijk tijdschrift, hoewel de herkomst onduidelijk was. In de blogosfeer werd vrij snel geconcludeerd wat de redactie van het tijdschrift had moeten zien: dat de snipper deels was overgeschreven uit een moderne uitgave van het Evangelie van Thomas en dat de kopiist zelfs een zetfout had overgeschreven. Dus werd de publicatie teruggenomen en werd aangekondigd dat onderzoek naar de herkomst zou plaatsvinden.

Wat zou dat kunnen opleveren? Oud papyrus kunt u overal kopen en het recept van antieke inkt is simpel: alle ingrediënten – bijvoorbeeld Arabische gom en roet – zijn gemakkelijk te verkrijgen. Hier vindt u het recept en een onfeilbare methode om “antieke” inkt zó te maken dat geen enkel laboratorium het als niet-antiek kan herkennen. Eitje.

Nu is er dan toch een uitkomst van het onderzoek: men kan niet eenduidig vaststellen dat het een vervalsing is. Maar dat wisten we dus anderhalf jaar geleden al en daaruit volgt dus niet dat het dus echt is.

Dat is wel hoe het naar buiten werd gebracht. Time en de New York Times leenden zich voor deze manipulatie van de berichtgeving, beide nog koppend dat het “waarschijnlijk” antiek was. De universiteit van Harvard liet die nuance maar helemaal achterwege. Time hypete meteen verder over de consequenties die een en ander zou hebben voor het hedendaagse christendom.

Hier is de eigenlijke publicatie. De inkt lijkt op oude inkt (maar die kan iedereen dus maken) en de papyrus is niet recent (maar die koop je op de markt). Cortomo, nix aan de handa.

Enkele redelijk-doordachte reacties uit de blogosfeer: 1, 2, 3 en 4. De twee belangrijkste reacties zijn die van Larry Hurtado: 1 en 2, die eraan herinnert dat het lab-onderzoek niets opleveren kón.

De conclusie lijkt dat men in Harvard tot alle prijs naar buiten heeft willen hebben dat het fragment authentiek is, en niemand heeft overtuigd. De universiteit is, ten opzichte van de sceptici, gaan bluffen en argumenteert niet langer. Dat voorspelt weinig goeds voor de toekomst. Gelukkig was het bericht net op tijd voor pasen.

======================================

ISRAËL, JODENDOM EN CHRISTENDOM

Een Bronstijdsarcofaag uit het noorden van Israël. En een duizend jongere sarcofaag: gevonden op de zwarte markt en dus zonder context, maar desondanks geïdentificeerd als joods.

Handig lijstje van buitenbijbels bewijs voor Bijbelse personen: vijftig namen met bewijsplaatsen.

Liviusdocent Richard Kroes schrijft over de oorsprong van het antisemitisme. Ofwel: je moet niet aan de Oudheid toeschrijven wat een antropologische constante is.

In Jeruzalem ruzieën we gewoon door: 1, 2, 3.

De Jacobovici-Zias-rechtszaak is begonnen en zoals u weet is de verliezer al bekend: de wetenschap.

En omdat het overmorgen Goede Vrijdag is: hoe zat het ook alweer met het joodse Paasfeest?

======================================

OVERIG

Een vrij principiële rechterlijke uitspraak over het auteursrecht op kritische edities van antieke teksten.

En nu we het toch hebben over de juridische kaders van de oudheidkunde: aangescherpte regels over de teruggave van gestolen waar.

De speelfilm Noah trok nogal wat aandacht omdat de regisseur zich niet letterlijk had gehouden aan de Bijbel-zoals-gelezen-door-conservatieve-Amerikaanse-christenen. Deze recensie suggereert dat het toch (of juist daardoor) de moeite waard is.

Al een tijdje wordt vermoed dat de Eerste Tussenperiode in Egypte samenviel met een soortgelijke crisis in Irak, al is daar een chronologisch probleem zodat we niet weten welke crisis precies. Nu kunnen we er de Induscultuur aan toevoegen. Op de achtergrond speelt een klimaatomslag.

En verder: Fenicisch Malta en Andalusië.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt verzorgd door Lujzika Adema van Kooten van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

In deze april-editie Philip Hardie, Ineke Sluiter, het antieke Syrië, keizers, tentoonstellingen en een verse Top.

Lang verwacht, eindelijk verschenen: het boek van Aeneïsexpert Philip Hardie, The Last Trojan Hero, over het naleven van de Aeneïs in en na de oudheid in gebieden van literatuur en muziek tot politiek en visuele kunsten. Als we de kenners mogen geloven: een meesterwerk.

Ineke Sluiter, hoogleraar Grieks in Leiden, verzorgde al een hoorcollege over Socrates, nu is daar ook een handzaam boekje bij gekomen, in de reeks Elementaire Deeltjes. Kort, bondig en relevant, als een Nederlandse variant op de Very Short Introductions.

Een geschiedenis van drieduizend jaar Syrië, van het bronzen tijdperk tot keizerlijk Rome: Trevor Bryce heeft zich eraan gewaagd in een gedegen, maar toegankelijke publicatie bij Oxford: Ancient Syria. Goed ook als achtergrond bij de huidige problematiek aldaar.

Ter viering van het Augustusjaar en vlak na een succesvolle Week van de Klassieken is er in navolging van Suetonius Matthew Dennisons De twaalf Caesars en over Augustus en zijn wereld Divus Augustus (en hadden we al enige maanden de biografie van Dahlheim).

De oudheid wordt gevierd in de vorm van verschillende internationale tentoonstellingen met prachtige catalogi. Het Parijse Grand Palais viert Augustus met Moi, Auguste. Alvast inlezen kan met de rijk geïllustreerde catalogus. Gaat u liever naar Duitsland, dan is daar onder meer in Dresden een tentoonstelling te bezoeken over de receptie van Dionysus en een tentoonstelling in Bonn over Romeinse bronzen uit het Limesgebied. Ook daarvan hebben we alvast de catalogi in huis: Dionysos. Rausch und Extase en Gebrochener Glanz.

Als uitsmijter de Top Klassieke Oudheid van deze maand:

  1. Nog steeds op nummer één: Twee steden van Fik Meijer, over Constantinopel en Rome
  2. Confronting the Classicsvan Mary Beard, nu als voordelige heruitgave (recensie)
  3. Het derde deeltje Seneca in vertaling van Vincent Hunink, Ware Geluk, is net zo populair als voorgangers Lengte van Leven en Innerlijke Rust
  4. Niet nieuw, wel onverminderd populair: Ovidius’ Metamorphosen (vert. d’Hane Scheltema)
  5. Vincent Hunink schreef een boekje over de Vrouwen naast Paulus en deelt zijn plaats als hekkensluiter van deze top met Stoic Sage, de Cambridgepublicatie van hoogleraar in Utrecht én Berlijn René Brouwer.

======================================

DWAASHEID

Je wrijft je ogen toch uit als je leest dat kwakhistoricus Reza Aslan zomaar mocht spreken in de aula van de Universiteit van Amsterdam.

Het graf van Odysseus is ontdekt. En Sodom dit jaar ook alweer.

======================================

INTERNET

Sombere conclusies over de eerste twintig jaar internet: als het gaat om het digitaliseren van teksten zijn de beloften niet waargemaakt (en zo denkt uw redacteur er ook over).

======================================

OVERLEDEN

Richard Frye (1920-2014) is overleden, de man die eindeloos veel heeft gepubliceerd over de architectuur van Iran. Dat hij bepaald geen vijand was van het land, moge blijken uit dit filmpje en dat maakt dit protest regelrecht pijnlijk.

======================================

EN TOT SLOT

Nog vierenveertig dagen tot het Nijmeegse Romeinenfestival. Zie het begin van deze brief en uw kortingskaartje bestelt u dus via deze link.

======================================

Oude nieuwsbrieven zijn te raadplegen via de website van het Rijksmuseum van Oudheden (2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014) en bij Aantekeningen bij de Bijbel. Als u de nieuwsbrief wil steunen, kunt u een donatie doen op rekeningnummer IBAN NL26 INGB 0670 7911 21 t.n.v. Livius, o.v.v. Ondersteuning Nieuwsbrief. Dank u wel. (Als u niet in Nederland woont: BIC/SWIFT INGBNL2A.)

Tags: ,

Twee weken vertraagd – maar u leest in een moment waarom – is hier de honderdenvierde aflevering van de Livius Nieuwsbrief, een maandelijks verschijnend mailtje voor mensen met belangstelling voor de antieke wereld. Het wordt uitgegeven door Livius.

De nieuwsbrief is gratis en u kunt hem doorsturen aan wie u maar wil; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

Jona Lendering (redactie)

======================================

TIEN JAAR LIVIUS

Op 15 maart was het tien jaar geleden dat Livius werd opgericht. U leest er hier meer over. We hebben niet de tijd om het groots te vieren maar hebben wel wat nieuwtjes.

Hartelijk dank voor uw belangstelling voor de nieuwsbrief, de reizen, het journalistieke werk of de cursussen!

======================================

NIEUW OP DE LIVIUS-WEBSITE

De website begint langzaam vernieuwd te raken. Kijk maar. Een enkel woord over de achterliggende ideeën hier.

Op onze zustersite LacusCurtius: Censorinus, De die natali. Latijn en Frans.

En verder: Richard Kroes over de mogelijkheid dat de islam is ontstaan uit het christendom, uw redacteur over Julius Caesar en Edwin de Vries over zijn werkzaamheden in Soedan af: 11, 12, 13.

======================================

EGYPTE

Dat de chronologie van de Bronstijd zeker zou zijn, is puur wensdenken. Een leuke vondst uit Luxor maakt dat weer eens duidelijk.

Ondertussen is er ook een majeure doorbraak: de uitbarsting van de Thera moet echt worden gedateerd in de zestiende en niet in de zeventiende eeuw. De as en het puimsteen van die explosie zijn op verschillende plaatsen gevonden – onder andere boven een paleis van de Hyksos in Egypte – en als die uitbarsting in de zeventiende eeuw zou hebben plaatsgevonden, moet de Hyksos al voor 1600 zijn vertrekken. Ander bewijsmateriaal suggereert dat de verdrijving een halve eeuw later plaatsvond; dat is nu bevestigd, zodat een serieus probleem uit de oude chronologie lijkt te zijn opgelost.

Waarom lachten de mensen in het oude Egypte?

Het is een terugkerend element in deze nieuwsbrief: wat zou het toch fijn zijn als archeologen eens ophielden met overdreven claims. Over Edfu wordt zowaar eens een hype teruggenomen.

En verder: Dakhaliya, Napata, een oude weg, een mummie in Luxor, de Memnonkolossen en de vrijspraak van de onvermijdelijke doctor Zahi Hawass.

======================================

HET OUDE NABIJE OOSTEN

Het bewijs dat de overgang van de Late Bronstijd/Vroege IJzertijd samenging met een klimaatverandering wordt steeds sterker.

De later-dan-aangenomen domesticatie van de dromedaris werd met veel aplomb gebracht. Maar dat weten we al een eeuw of zo. Wat weer wél nieuws is, is de domesticatie van de kat. En daar schrijft dan weer niemand over.

Lief stukje over archaïsche schrijfwijzen in het spijkerschrift.

Soms wordt op de zwarte markt een voorwerp aangeboden met grote wetenschappelijke waarde. In de regel vermijden wetenschappers zulke informatie, aangezien je daarmee mensen aanmoedigt illegaal te graven. Maar hier is een pleidooi dat wetenschappers kleitabletten van de zwarte markt tóch gaan gebruiken. Het zwakke punt in het betoog is dat wetenschappers, zelfs als ze zich beperken tot wat wél legaal is verworven, hun werk niet afkrijgen; het heeft dus geen enkele zin er nóg meer materiaal bij te nemen – zeker als dat leidt tot plundering. (Vgl. de discussie over de Sapfo-fragmenten even verderop in deze nieuwsbrief.)

En verder: Pella, Babylons Ishtarpoort, het jaarlijkse stukje over Hasankeyf, het halfjaarlijkse stukje dat de archeologen weer terug in Irak zijn en dat er nog veel valt te ontdekken, het maandelijkse stukje over Syrië.

======================================

DE OUDE GRIEKEN

Een overzicht met van publicaties over de nieuwe Sapfo-fragmenten. Een commentaar en wat context. (Livius-medewerker Richard Kroes beschreef het amateurisme in de Nederlandse pers.)

Vijf graven gevonden in het Griekse Vergina. Dat is natuurlijk nog niet leuk genoeg. Dus worden ze gelijk gepresenteerd als koninklijke graven.

Vorige maand noemden we de ontdekking van een beeld van Apollo in Gaza. Er is redelijke scepsis over de authenticiteit. Werd vervolgd, vervolgd en vervolgd.

En verder: Pavlopetri (eigenlijke prehistorie, maar soit), mensenoffers op Kreta, de theorie dat Alexander werd vergiftigd weer eens van stal gehaald plus een hellenistisch schooltje.

======================================

ROME EN ZIJN RIJK

Briefje van een Romeinse soldaat aan het thuisfront en een libellus uit de tijd van de christenvervolging van keizer Decius.

En verder: Ampère, l’Arc de Dierrey, Arezzo, Esvres-sur-Indre, Gruaro, Napels (fenomenale foto hier), Romeinse bruggen, Sardes, Side, Sour el-Ghozlane (dat Pompeii te groot is voor adequaat monumentenbeheer, en dat het geld dát er is deels naar de georganiseerde misdaad gaat, is natuurlijk geen nieuws).

======================================

BENOORDEN DE ALPEN

De nieuwe website Archeologie in Nederland.

In Utrecht is een begin gemaakt met de reconstructie van Castellum Hoge Woerd. Even verderop: de Utrechtse Heuvelrug raakte ontbost in de Romeinse tijd.

Zelf eens willen meedoen aan een opgraving? Kom deze zomer naar Nijmegen!

Op Twitter is deze foto van de recent-ontdekte Romeinse trainingskampen bij Xanten. (Bedankt, René Voorburg van Vici.org.)

Er is twijfel aan de authenticiteit van de Warren Cup in het British Museum. Ietwat ergerlijk is dat de berichtgeving er een soort wedstrijd Duitsland – Engeland van maakt.

Bij het Duitse Rülzheim is een grote schatvondst gedaan, die vanzelfsprekend wordt opgeleukt door naar de Nibelungen te verwijzen. De kritiek is niet mals: 1, 2.

Het haalde het internet niet, maar de Vecht wordt momenteel schoongemaakt en dat leverde zowaar een Romeins bronsstuk van keizer Titus op en een eerste-eeuwse mantelspeld. Leuk detail is dat de aanslag op de speld alleen op het land kan zijn ontstaan, dus het voorwerp is niet in de rivier verloren maar daar later in terechtgekomen.

En verder: Bar-sur-Aube, Bree, Carnuntum, Chateaumeillant en Haltern.

======================================

ISRAËL, JODENDOM EN CHRISTENDOM

Om blij van te worden: een leuke schotenwisseling over het intellectuele niveau van de antieke gnostici. Deel een, deel twee, deel drie. Van dit soort discussies willen we meer.

De rechtszaak van Jacobovici tegen Zias lijkt doorgang te gaan vinden. De uitslag is niet belangrijk. Het staat immers al vast dat de verliezer de wetenschap is.

En verder: Abel Beth Maacah, een paar nieuwe snippers van de Dode Zee-rollen, kerkruïne overbouwd door een moskee in Diyarbakir,  Byzantijnse waterwerken in Tel Aviv.

======================================

OVERIG

Scherpe kop, goede analyse: oudhistorici hebben gefaald bij de uitleg van het oude Griekenland.

Curieus bericht over een piramide voor de Portugese kust. Misschien in de rubriek dwaasheid, maar laten we even afwachten.

Het soort grote-schaal-geschiedenis dat eeuwig zal blijven boeien (geen ironie): de factoren waardoor onze culturele evolutie sneller verloopt. Merk op hoe zorgvuldig het woord “vooruitgang” wordt vermelden.

======================================

BOEKEN

De boekenrubriek in de Livius Nieuwsbrief wordt verzorgd door Lujzika Adema van Kooten van de Amsterdamse Athenaeumboekhandel, die u de boeken snel zal leveren als u gebruik maakt van de onderstaande links.

In deze editie: een Romeins kookboek, een Top 5, twee zeer compacte, maar informatieve boeken en een scherpe aanbieding voor een prestigieuze publicatie.

Wat at een soldaat en de inheemse bevolking van het Romeinse Limesgebied? Archeoloog en museumkundige Claudia Vandepoel is met haar Historische Keuken gespecialiseerd in de Romeinse eetgewoonten. Door het (laten) proeven van historische recepten brengt ze het verleden dichterbij. Sapor Limitis, de Smaak van de Limes is het bijbehorende kookboek en staat vol met Romeinse recepten uit het Limesgebied. Van relatief obscuur geworden groenten als pastinaak tot inmiddels weer hippe ‘superfoods’ als spelt, maar ook met mosselen en lamshachee. Eet smakelijk!

Nieuw in deze boekenrubriek: de maandelijkse Top 5 best verkochte titels op de afdeling Klassieken:

  1. Fik Meijer – Twee Steden. Het nieuwste boek van Fik Meijer: een vergelijk tussen Constantinopel en Rome, de ‘twee steden’ uit de titel.
  2. Thucydides – De Peloponnesische Oorlog. De beroemde oorlog verteld door de even zo beroemde geschiedschrijver Thucydides werd vertaald door Wolther Kassies in de Baskervillereeks. Erg goed ontvangen, onder andere door het taalgebruik van Kassies.
  3. Capellanus – Liefde. Dit liefdeshandboek, in navolging van Ovidius, stamt uit de twaalfde eeuw en zorgt nog altijd voor controverses. Vertaald door niemand minder dan Piet Gerbrandy.
  4. Philostratus – Leven van Apollonius van Tyana. Nog een recente Baskerville, ditmaal in de vertaling van Simone Mooij.
  5. Seneca – Ware Geluk. Deel drie in de reeks kleine Seneca-vertalingen van Vincent Hunink blijft een handzame en daarmee populaire instap in het Stoïcisme van deze Romeinse filosoof.

Confronting the Classics, het nieuwste boek van Mary Beard, is nu ook verkrijgbaar als paperback. Behoorlijk wat compacter en dan ook meer dan twee keer goedkoper dan de wel veel mooier uitgegeven hardcover, maar met dezelfde interessante, zij het wat oude recensies en artikelen over de klassieken. Lees hier een recensie.

Het kan nóg compacter. De volledige klassieke literatuur in zo’n 125 pagina’s en in handformaat: er is een nieuw deeltje verschenen bij de Oxford Very Short Introductions: Classical Literature, verzorgd door William Alan. Een behandeling van de verschillende genres, auteurs en perioden in de klassieke literatuur, zoals de andere delen in de serie zeer beknopt, maar toch zeer informatief en scherp geformuleerd.

Onlangs succesvol bij Athenaeum gepresenteerd: Stoic Sage van René Brouwer, die als hoogleraar verbonden is aan de vakgroepen rechtsgeleerdheid en wijsbegeerte van zowel de Universiteit Utrecht als de Humboldt Universiteit in Berlijn. Het boek is nog tijdelijk beschikbaar voor de feestelijke introductieprijs van €49,95 (in plaats van €90,95).

======================================

DWAASHEID

Uw redacteur wond zich op over de mythe van “zwart Egypte”.

En verder: dit boek mag in geen bibliotheek ontbreken! De auteur heeft immers een kandidaatstitel in “Radio, TV, & Film Production” en niet minder dan 250 uur (dat zijn meer dan acht weken!) college gehad over Hebreeuws, Grieks, Latijn, Aramees, Judaïca, de Bijbel, archeologie en geologie. Als dat iemand niet kwalificeert als oudheidkundige, wat dan wel?

======================================

INTERNET

De website van het Allard Piersonmuseum is vernieuwd.

De Engelse Loeb-reeks, met tweetalige edities van antieke teksten, kondigt een digitaliseringsproject aan. Het cruciale “free access” ontbreekt, maar laten we ze het voordeel van de twijfel gunnen.

Hoe slecht is de Wikipedia? Een case study.

En dat kon dus twintig jaar geleden niet: een mooie landkaart van het menselijk DNA. Om een uurtje mee te spelen.

======================================

EN TOT SLOT

Nog zesenzeventig dagen tot het Romeinenfestival! Het eerste weekend van juni in Nijmegen.

======================================

Oude nieuwsbrieven zijn te raadplegen via de website van het Rijksmuseum van Oudheden (2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014) en bij Aantekeningen bij de Bijbel. Als u de nieuwsbrief wil steunen, kunt u een donatie doen op rekeningnummer IBAN NL26 INGB 0670 7911 21 t.n.v. Livius, o.v.v. Ondersteuning Nieuwsbrief. Dank u wel. (Als u niet in Nederland woont: BIC/SWIFT INGBNL2A.)

Tags: ,

« Older entries